'Eigenlijk zijn ze heel gewoon'

interview | Nieuwe spirituelen zijn egoïstisch, zo wordt beweerd. Onderzoek haalt een streep door dat cliché.

Op de lijstjes staan kerkgangers altijd fier bovenaan. Nummer één in vrijwilligerswerk, de gulste gevers bij collecten, kampioen als donateurs van voedselbanken - het grote 'sociale kapitaal' van kerken komt uit ieder onderzoek naar voren. In diezelfde onderzoeken (met als bekendste voorbeeld dat van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid uit 2006) wordt vastgesteld dat de groep actieve kerkgangers ongeveer een kwart van de Nederlanders is.

Een ongeveer even grote groep wordt in deze onderzoeken aangeduid als 'ongebonden spiritueel' of aanhangers van 'nieuwe spiritualiteit'. De ongebonden spiritueel houdt van meditatie, yoga en de Happinez. Maar waar het geefgedrag en het vrijwilligerswerk van kerkgangers nauwkeurig is bestudeerd, is over de maatschappelijke betrokkenheid van de nieuwe spirituelen nog weinig bekend. Daar komt vandaag verandering in, met de promotie in Utrecht van godsdienstwetenschapper Joantine Berghuijs.

Vanwaar dit onderzoek?

"Het viel me op dat zowel in de pers als in wetenschappelijke publicaties geregeld het verwijt werd gemaakt dat nieuwe spirituelen egoïstisch zijn. Ik vind, om te beginnen, motivaties van mensen erg boeiend. Doet iemand iets voor zichzelf, of is er een groter doel mee gediend? Over de motivaties van de nieuwe spiritueel leek iedereen het eens: die dachten alleen maar aan zichzelf.

"De Britse socioloog Steve Bruce is een van de belangrijkste critici. Hij is van mening dat de nieuwe spirituelen iets missen, omdat zij niet worden blootgesteld aan de moraal die in de kerk wordt gepredikt. Ook doen ze niet mee aan de liefdadigheidsprojecten van kerken. Dus, redeneert hij, zouden deze mensen een bovengemiddeld op zichzelf gericht leven leiden. Alles kan, zij stellen hun eigen moraal vast. Hij probeert het neutraal te zeggen, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat sommige auteurs verdrietig zijn vanwege de secularisatie, en het liefst willen dat iedereen terugkomt naar de kerk. En de gedachte dat de kerk eigenlijk de beste instantie is om de morele koers voor het land te bepalen, kom je tot op universiteiten tegen.

"En ook in Trouw bijvoorbeeld. Ik heb hier twee artikeltjes waarin Gerard Dekker, die emeritus hoogleraar godsdienstsociologie is aan de Vrije Universiteit, nogal kort door de bocht gaat. In het ene stukje zegt hij: 'Ego-religie verdringt godsdienst' en in het andere: 'Spiritualiteit is helaas een weelde-artikel geworden'. Oftewel: vroeger dienden de mensen God, en tegenwoordig dienen de mensen zichzelf. Dat is echt van dik hout zaagt men planken. En dat door een wetenschapper! Oh, dat is een professor, die zal wel gelijk hebben, is er vast gedacht. Maar het was gewoon zijn mening. Met feiten had dit niets te maken. Er is nog weinig bekend over de nieuwe spiritueel: zeker kwantitatieve, empirische, representatieve gegevens ontbreken. Daar ben ik dus iets aan gaan doen."

En?

"Wat blijkt: de nieuwe spiritueel is eigenlijk heel gewoon. Ze doen het heel gemiddeld: ze zijn niet extra op zichzelf gericht maar ook niet bovenmatig sociaal betrokken. Eén ding valt wel op: hun betrokkenheid bij de natuur, het milieu en vredesinitiatieven stijgt wel boven het gemiddelde van de bevolking uit. Daar kun je meteen uit opmaken dat ze in elk geval niet egoïstisch zijn, want zorg voor de natuur, dat gaat indirect ook over de toekomst van de mensheid, en verder kijken dan je eigen belang. Nieuwe spirituelen doneren vaker aan natuur en milieu en aan vredesinitiatieven en ze zijn ook vaker lid van zulke organisaties.

"Een van de basisgedachten van de nieuwe spirituelen is natuurlijk het verschijnsel van de verbondenheid van alles met alles. Daar hoort dan ook de natuur bij. En sommige stromingen binnen deze wereld, zoals wicca, neopaganisme en sjamanisme, zijn opnieuw uitgevonden natuurreligies. Rituelen worden bijvoorbeeld in het bos uitgevoerd, er is aandacht voor de seizoenen en de elementen, dat soort dingen spelen misschien ook mee."

Waar kwamen die stigma's over nieuwe spirituelen dan vandaan?

"Ik denk door spraakverwarring. Belangrijk onderdeel van hun gedachtegoed is de focus op het eigen innerlijk, ook wel zelfspiritualiteit genoemd. Qua terminologie klinkt dat als navelstaren, dat je al gauw kunt afdoen als egoïsme, maar wat er wordt bedoeld, is gericht zijn op je eigen innerlijk als bron van kennis. Dat is beslist iets anders dan dat al je handelen in de wereld tot doel heeft om je eigen behoeften te bevredigen.

"En die stigma's werden dus alsmaar gerecycled, zonder dat iemand er echt indook. In 2012 verscheen er nog een boekje, geschreven door een psycholoog, 'How contemporary spirituality makes us stupid, selfish and unhappy'. Dat is hoe bot het zo nu en dan gaat. Het zijn boude uitspraken, maar belangrijker: ze zijn niet op feiten gestoeld."

Is uw promotie-onderzoek een rehabilitatie?

"Ja. Al was dat niet de opzet. Heel eerlijk gezegd was ik zelf ook verrast door de uitkomst. Ik vond de argumenten van de critici best plausibel, en ik had toch wel een beetje verwacht dat nieuwe spirituelen iets minder sociaal betrokken waren. Ik ging er neutraal in - dat wel. Maar ik vind de resultaten prettig voor de groep. Ze zijn ontdaan van het zondebokverhaal.

"Wat we trouwens ook ontdekten: iemands levensbeschouwing heeft überhaupt maar heel weinig invloed op de mate van iemands sociale betrokkenheid. Veel belangrijker zijn demografische factoren. Opleidingsniveau heeft de meeste invloed, en leeftijd en sekse spelen ook een rol. Hoe ouder, hoe hoger opgeleid, hoe hoger je scoort. Vrouw zijn helpt ook. Want die zijn, als je naar het gemiddelde kijkt althans, meer sociaal betrokken dan mannen."

Als het niet de nieuwe spirituelen zijn, wie zijn er dan eigenlijk wel het minst sociaal betrokken?

"Seculieren komen er het slechtste uit. Maar ik wil niet dat mensen nu denken: er is iets mis met seculier zijn. Ik wil geen groepen beschuldigen. Dat seculieren laag scoren is niet zo gek: ze zijn over het algemeen jonger, lager opgeleid, en er zijn onder hen minder vrouwen. Je kunt de seculieren er niet de schuld van geven dat de maatschappij als geheel individualistischer wordt. Ze staan gewoon model voor de grote sociologische trends. Er kan dus niet met vingertjes worden gezwaaid, van: kijk eens, het is toch het beste om in de kerk te zitten, of tenminste nog op je yogamat."

Over wie hebben we het?
Ongeveer 24 procent van de Nederlandse bevolking is 'nieuw spiritueel'. Zij geloven bijvoorbeeld dat:

de diepste spirituele wijsheid in je eigen innerlijk is te vinden

alles energie is, en alles met elkaar is verbonden

alle religies uit dezelfde eeuwige bron afkomstig zijn

je elementen uit die religies kunt kiezen en naar gelang van wat bij je past met elkaar kunt combineren.

Vaak geloven ze in reïncarnatie: de gedachte dat je je door vele levens heen verder spiritueel kunt ontwikkelen. Alternatieve geneeswijzen zijn populair, net als meditatie en yoga. Van de nieuwe spirituelen leest 12 procent de Happinez en gaat 30 procent naar de kerk.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden