'Eigenlijk wil de asielzoeker vragen: kan ik jou helpen?'

Ontwerpster Manon van Hoeckel probeert de beperkte vrijheid van vluchtelingen voor het voetlicht te brengen. 'Ze willen iets terugdoen voor het land waar ze zijn.' tekst

Wat begon als een afstudeeropdracht is inmiddels een heus event geworden. Met haar 'In Limbo Embassy' staat ontwerpster Manon van Hoeckel vanaf zaterdag op de designweek in Eindhoven. Het kunstproject is een reizende ambassade voor vluchtelingen, asielzoekers en ongedocumenteerden, die tussen wal en schip zijn beland.

Van Hoeckel begon het project omdat zij ontdekte dat ze over vluchtelingen zelf nauwelijks iets aan de weet kwam. "Terwijl de media ons het idee geven dat we overspoeld worden, kende ik niet één vluchteling."

Het idee dat Van Hoeckel bedacht, is geïnspireerd op de 'Aboriginal Tent Embassy'. "Het was aanvankelijk niet meer dan een strandparasol, die vier jonge AboriginalS op 26 januari 1972 plaatsten tegenover het parlementsgebouw in de Australische hoofdstad Canberra. Zij noemden de plek 'The Aboriginal Tent Embassy'. Zo begonnen zij op de jaarlijkse nationale feestdag - als Australië de dag herdenkt waarop het Britse koningshuis het Australische continent opeiste - een symbolisch protest tegen de onderdrukking.

"Vanzelfsprekend denken de Aboriginals iets anders over deze feestdag, zij spreken over Invasion Day: de dag dat de blanken hun land innamen. De tent van de Aboriginals bestaat nog steeds.

"'In Limbo Embassy' is het geen parasol of een tent, maar een wagen die door Nederland toert. "De ongedocumenteerden zijn de ambassadeurs, zo stellen zij zich ook voor aan het publiek. Zij nodigen voorbijgangers uit met hen in gesprek te gaan. Normaal zitten zij aan de andere kant van de tafel tegenover bijvoorbeeld de IND en moeten zij vragen beantwoorden. Nu hebben zij het gesprek in handen."

Behalve als de bezoeker met een spervuur aan vragen komt.

Van Hoeckel: "Ik ben er altijd bij en probeer dat te voorkomen. Ik zorg ervoor dat de ambassadeur zich veilig voelt en eigenaar van het gesprek blijft."

Is het nodig ze op deze manier voor het voetlicht te brengen?

Huijer: "Vluchtelingen krijgen wel een stem. Maar alleen in levensverhalen, story telling. Ze mogen hun vluchtverhaal vertellen, hoe het ze nu vergaat. Terwijl je zou hopen dat de vluchteling ruimte krijgt politiek mee te denken over een mogelijke oplossing.

"Maar zonder verblijfsstatus heb je niet het recht deel te nemen aan het politieke bestel, mee te beslissen over besluiten die juist jou aangaan. Met het verlies van burgerrechten verlies je vrijwel alle andere rechten. Terwijl nationale staten steeds meer contact met elkaar hebben, en de idee van een 'volkenbond' - zoals ruim twee eeuwen terug bepleit door Immanuel Kant - dichterbij is dan ooit, hebben statuslozen geen recht op rechten. Daarom vind ik het mooi dat jij letterlijk een stuk grond afbakent en zegt: we gaan hier nieuwe rechten organiseren."

Van Hoeckel: "Dat hebben we ook gedaan door na te denken over de vorm. Iemand zonder verblijfsstatus mag niet werken. Dat vinden zij heel moeilijk te accepteren. Ze willen iets terugdoen voor het land waar ze zijn.

"'In Limbo Embassy' is een kunstproject. Daardoor valt het optreden van de ambassadeurs te beschouwen als een performance. En performances vallen onder de vrijheid van expressie - dat recht hebben ze nog wel."

Huijer: "Slim."

Van Hoeckel: "Ze hebben ook recht op persvrijheid. Die vrijheid proberen we eveneens te benutten. We hebben staatsieportretten van hen laten maken. Die mogen ze in de openbare ruimte verkopen als er een politieke boodschap achter zit. En dit hele project kan politiek worden opgevat.'

Hoe zou je die politieke boodschap verwoorden?

Van Hoeckel: "Ik wil een discussie op gang brengen over de vraag wat voor groep mensen je creëert als je vluchtelingen verbiedt iets bij te dragen aan de maatschappij. Dit zijn vaak mannen in de kracht van hun leven. Je creëert een groep depressieve, beknotte mensen als je hun geen rechten toekent."

Huijer: "Dat spreken ze ook uit?"

Van Hoeckel: "Sommigen wel, zij vertellen dit ook aan de bezoekers. Anderen praten niet over hun depressieve gevoelens. Maar ze zeggen allemaal: ik wil een normaal leven, ik wil een baan, ik wil bijdragen aan de Nederlandse maatschappij."

Hoe reageren de bezoekers?

Van Hoeckel: "Onder de indruk vragen ze meteen: hoe kan ik jou helpen?"

Huijer: "Eigenlijk wil de asielzoeker vragen: hoe kan ik jou helpen? Maar voordat de bezoeker heeft nagedacht over zijn rol in dit gesprek, schiet hij in de rol van de meelijdende. Zolang de vluchteling niet de ruimte krijgt te vragen: 'Hoe kan ik jou helpen?' is er geen gelijkwaardig gesprek.

"Je zou bezoekers van te voren kunnen instrueren na te denken over de vraag wat een asielzoeker voor hen zou kunnen betekenen. Of wat iemand voor de Nederlandse samenleving zou kunnen of willen betekenen. Dan kan die asielzoeker het gesprek anders ingaan en zijn kwaliteiten laten zien."

Krijg je ook vijandige reacties?

Van Hoeckel: "Nog niet gehad. Een vrouw zei: ik houd me niet met vluchtelingen bezig, ik bekommer me al om dieren."

Huijer: "Ook dat vind ik een heel begrijpelijke reactie. Je hebt maar een beperkt aantal mogelijkheden om je als mens in te zetten voor een zaak."

Van Hoeckel: "Hoe zouden we moeten reageren op bezoekers die tegen asielzoekers zijn, die de grenzen willen sluiten?"

Huijer: "Gevoelens van angst, weerzin en machteloosheid niet ontkennen, maar onderzoeken of ze terecht zijn en zo ja, bedenken wat je eraan kunt doen. Toen ik een paar weken geleden beelden zag van de enorme mensenstroom in München schoot het ook door mij heen: straks staan ze in Apeldoorn en zijn we dan voldoende toegerust om hen op te vangen? Gelukkig blijkt de bereidheid onder Nederlanders om opvang en hulp te organiseren veel groter dan verwacht.

"Het is al eeuwenlang zo dat armen en hulpbehoevenden, die de beter gesitueerden als het ware een spiegel voorhouden en laten zien hoe rijk en gezond ze zijn, gevoelens van weerzin oproepen. Asielzoekers zijn een tussenvorm: een deel van hen was in het land van herkomst rijk, behoorde tot de intellectuele bovenklasse, een deel behoorde tot de middenklasse en een deel was arm, was boer of deed ongeschoold werk."

Van Hoeckel: "We merken wel dat angstige bezoekers minder bang worden zodra ze met een ambassadeur in gesprek gaan. Ze herkennen meestal veel van zichzelf in de ambassadeur, waardoor de angst wegvalt. Dat is ook een doel van het project."

Wat betekent het dat dit een kunstproject is met een politieke lading, maar geen politiek project?

Van Hoeckel: "Een kunstproject heeft veel meer vrijheid. Kunstenaar is het enige beroep dat asielzoekers mogen beoefenen, omdat ze vrijheid van expressie hebben. Dat is triest. Maar ook mooi, ze hebben de vrijheid te creeren, om elke dag iets anders te maken."

Huijer: "Het is wel een heel beperkte vrijheid. De Britse filosoof Isaiah Berlin maakte een onderscheid tussen positieve vrijheid en negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid is vrijheid van, dat wil zeggen de vrijheid om in je handelen niet te worden beperkt door anderen of de staat. Positieve vrijheid bestaat uit vrijheid tot, in dit geval de vrijheid tot zelfexpressie.

"Maar wat heb je aan die positieve vrijheid als de negatieve vrijheid niet is gegarandeerd? Zodra zo'n kunstuiting iets te veel lawaai maakt of toch te veel op werk lijkt, wordt ze verboden."

Van Hoeckel: "Het is zeker weinig. Maar door dit te tonen wordt het voor bezoekers concreet: 'Zo weinig had ik niet verwacht'. Dat kan mensen ertoe aanzetten op zoek te gaan naar andere oplossingen. We moeten toch een manier kunnen vinden om asielzoekers een soort tijdelijke rechten te geven?

"Ik denk hierbij aan iets als New York citizenship, waarbij elke inwoner van New York die kan aantonen dat hij drie jaar in New York woont een soort lokaal paspoort krijgt waarmee lokale rechten verkregen worden. Zo kunnen kinderen van illegalen naar school, kunnen illegalen legaal werk doen. Ik hoop dat deze ambassade mensen ertoe aanzet na te denken over alternatieve oplossingen voor the undocumented."

Huijer: "Ik ben erg voor dit soort lokale experimenten, die ook goed zijn te monitoren. Neem een stad die geen asielzoekers opneemt en een stad die aan de slag gaat met een dergelijk experiment. Jaarlijks stel je wetenschappelijk vast met welke stad het beter gaat. En zo kom je tot beleid voor de toekomst.

"In de Gouden Eeuw kon Amsterdam zo groeien dankzij de werkzoekende arbeidsmigranten. Nederland was destijds heel kosmopolitisch. Toen men in Amsterdam een eeuw later veel provincialere opvattingen over migratie begon te huldigen, zakte de economische groei snel in. Ik denk dan ook dat we nu op zoek moeten naar kwaliteiten van nieuwkomers: hoe willen en kunnen jullie bijdragen?"

Denken tussen anderen

In 'Denken tussen anderen' gaat Denker des Vaderlands Marli Huijer in gesprek met mensen die in haar ogen een interessant licht werpen op actuele maatschappelijke kwesties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden