Eigenlijk is mindfulness hartstikke religieus

Beeld Mark Mahaney/Redux/HH

Mindfulness duikt tegenwoordig overal op: in het bedrijfsleven, in de gezondheidszorg op scholen en bij de overheid. Want deze methode vermag veel, zoals het tegengaan van stress, dé kwaal van deze tijd. De werking is wetenschappelijk bewezen, zeggen beoefenaars.

Het boeddhisme waaruit zij voortkomt is ontmanteld. Gestript is het centrale boeddhistische idee dat het leven lijden is. Gestript zijn ook de fundamentele uitgangspunten zoals karma en reïncarnatie. Gestript is het hooghouden van een traditionele morele gedragscode - zoals het verbod op het genieten van seks en alcohol. Gestript zijn de lange dagen van zwijgen, vasten en mediteren. Een minicursus van acht avonden is genoeg.

Oppervlakkig gezien zit er niks religieus meer aan, en dat is een beeld dat men graag naar buiten brengt. Zo valt het woord boeddhisme maar een paar keer in het bijna 500 bladzijden tellende standaardwerk 'Handboek meditatief ontspannen' van de inmiddels 71-jarige Amerikaan Jon Kabat-Zinn, de ontwikkelaar van de westerse variant van mindfulness. Ook op de beginnerscursus hoor je bij de meeste trainers weinig of niks spiritueels. Het seculiere imago maakt mindfulness laagdrempelig.

Binnenskamers
Dat mindfulness eigenlijk ook een diep-religieuze, spirituele ontwikkelingsweg is, kan beter binnenskamers blijven. Kabat-Zinn legt uit waarom in Contemporary Buddhism, een tijdschrift voor hoogopgeleide westerse boeddhisten: "Om zo veel mogelijk het risico te vermijden over te komen als een boeddhist of new ager of zwever. Want dat zou het streven ondermijnen om mindfulness te presenteren als gewoon common sense, bewezen, en een erkend onderdeel van de mainstream medische zorg."

Er staat veel op het spel: de integratie in de reguliere gezondheidszorg en andere sectoren van de samenleving. Dat kan alleen op basis van wetenschappelijke feiten, en is onmogelijk op basis van religieuze voorstellingen. Voor religieuze mindfulness is hoogstens een marginale rol als alternatieve geneeswijze weggelegd.

Op het eerste gezicht is er niets religieus meer aan, maar veel trainers zijn er privé wel zeer mee bezig, blijkt uit een rondgang langs populaire mindfulness-boeken en websites. Voorzichtig hint men altijd wel even op de eigen spirituele oriëntatie. Voor trainers is mindfulness veel meer dan een relaxatieoefening, een effectief instrument om mensen te helpen of een manier om geld te verdienen.

Spiritueel pad
De religieuze kant van mindfulle meditatie en leven houdt hen bezig. Ze zien in hun beoefening van meditatie een spiritueel pad om het leven zin te geven en zich op levensbeschouwelijk gebied te ontwikkelen. Ze verdiepen zich al oefenend ook in boeddhistische vipassana en zen, doen aan yoga of lezen boekjes met wijsheden uit de verschillende religieuze tradities - 'mindfulness reminders'. Ook de mindfulness-beroepsverenigingen stimuleren hun leden boeddhistische meditatie-trainingen te volgen.

Wie zich verder in mindfulness verdiept, kan bijna niet om de religieuze kant heen. Dat komt doordat mindfulness in het hart religieus is: wie alles wat naar levensbeschouwelijkheid ruikt zou mijden, houdt niet meer dan een concentratietechniek over waarvan er dertien passen in een dozijn.

Kabat-Zinn heeft mindfulness weliswaar gestript van boeddhistische kanten om haar in een seculiere, reguliere gezondheidszorg te kunnen introduceren. Maar daarmee is de boeddhistische kern niet verdwenen, schreef hij in Contemporary Buddhism. Daarin verzekert hij zijn geestverwanten dat het zijn taak is de boeddhistische leer, de 'dharma' te verspreiden. Het gaat er om 'de dharma onder woorden te brengen zonder ooit het woord dharma te gebruiken'.

Mystieke ervaringen
Centraal voor Kabat-Zinn staat dat je door te mediteren de werkelijkheid tot in haar essentie kunt doorzien, en dat die essentie 'heelheid' is. Heelheid komt volgens hem van het Latijnse mederi en zou ook mediteren en 'meten' betekenen. Meten zegt hij 'in een platonische betekenis' te bedoelen. 'Dit is het idee dat alle dingen hun eigen 'juiste innerlijke maat' hebben die ze maakt tot wat ze zijn, die ze hun eigenschappen geeft.

Meditatie is het door niet-oordelende zelfobservatie rechtstreeks waarnemen van de juiste innerlijke maat van je eigen wezen.' Zo zag hij zijn cursisten door meditatie 'kennismaken met hun eigen heelheid', hun 'ware zelf', zouden anderen zeggen. Deze 'rechtstreekse ervaring van heelheid' werkt volgens hem bevrijdend.

Precies in deze ervaring zit voor Kabat-Zinn het verschil tussen gewone ontspanningsoefeningen en mindfulness. Heelheid is volgens hem een spirituele waarheid, die door meditatie steeds meer diepte kan krijgen. Zoals met de ervaring van het individuele bewustzijn als een golf in een oceaan van bewustzijn - een vorm van onsterfelijkheid. Uiteindelijk worden zo mystieke eenheidservaringen mogelijk.

Beeld Koert van der Velde - Geen gezweef!

Wetenschappelijke inzichten
De religieuze kant van mindfulness wil Kabat-Zinn niet van de daken schreeuwen, om zijn levenswerk niet in gevaar te brengen. Als hij deze kant al aanroert, presenteert hij die liefst in een wetenschappelijk jasje. Dan stelt hij dat zijn inzichten stoelen op wetenschap die al vooruitloopt op een paradigmaverschuiving die gaande zou zijn - een typisch new age-idee.

Kabat-Zinn heeft het traditionele boeddhistische theologische bouwwerk zo gerenoveerd, dat het beter past bij onze cultuur en tijd. Wij geloven niet dat alles in de kern alleen maar lijden is en zoeken daar geen permanente ontsnapping van. Kabat-Zinn gaat uit van een 'waar' zelf, dat zoekt naar gezondheid, geluk en zelfverwerkelijking. Om nóg meer uit het leven te kunnen halen.

Waarbij het wel twijfelachtig is geworden of de Boeddha zich nog zou herkennen in een op deze nieuwe leest geschoeide samenvatting van zijn leer. Neem die in het spirituele tijdschrift Happinez: 'De weg van het boeddhisme bestaat uit acht waardevolle lessen die je helpen om lichter en gelukkiger in het leven te staan'.

Koert van der Velde: Geen gezweef! Mindfulness zonder dat het mindfoolness wordt; Damon, 160 blz. €14,90.
Koert van der Velde is religiejournalist. Hij werkte vele jaren bij Trouw. In 2011 promoveerde hij aan de Vrije Universiteit op 'Flirten met God', een onderzoek naar religiositeit zonder geloof.

Ook de Marechaussee flirt met mindfulness

Ook het Nederlandse leger kent op experimentele basis verplichte mindfulness. Alexander Poot was plaatsvervangend brigadecommandant bij de Marechaussee. Met geld van het ministerie van binnenlandse zaken en met behulp van TNO heeft Poot een aantal jaren geleden een proef gedaan met twintig marechaussees van de Hoog Risico Beveiliging op Schiphol.

"Zij kregen een mindfulness-training aangeboden. We deden dat in een jasje van martial arts - om bij de jongens draagvlak te krijgen. Opeens zaten ze in yogahouding op hun ademhaling te mediteren. Dat gaf eerst nog wat gegiechel. Voor hen is zoiets al snel van dezelfde orde als bomen knuffelen. Het begon met acht minuten afgewisseld met vechtkunst, en dat werd steeds verlengd. Ze kregen ook huiswerk mee", vertelt hij.

Poot denkt dat mindfulness pas echt effectief wordt als je verder kijkt dan naar het directe effect, als je het gedurende langere tijd doet, en het een vast deel uitmaakt van je leven. En de inzichten die je erdoor krijgt in je leven integreert. "De training heeft deuren voor de mannen geopend, nieuwe belevingen opgeroepen, inzichten gegeven waar ze nog nooit aan hadden gedacht."

Kun je een methode die uiteindelijk moet leiden tot een zo vergaande levensbeschouwing aan je personeel voorschrijven? Poot vindt van wel: "Er zijn beroepen waar we allemaal van verlangen dat er een bepaalde levenswijze op na wordt gehouden. We willen dat zulke mensen optimaal presteren. Niemand vindt dat de werkgever hier niet over gaat."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden