Eigen familie eerst

Ursula von der Leyen, de Duitse minister voor gezin en jeugd, streeft naar ’conservatieve waarden in nieuwe vormen’. Wordt ze het voorbeeld voor haar splinternieuwe Nederlandse collega, André Rouvoet?

Ursula von der Leyen heeft zich twee doelen gesteld: ze wil niet dat vrouwen er vanwege hun carrière van afzien kinderen te krijgen en ze wil dat mannen zich meer met het gezin bemoeien. Dat waren ooit doelen van een linkse, progressieve politiek. Maar de christen-democratische minister voor Gezin, Ouderen, Vrouwen en Jeugd afficheert zichzelf als iemand die oude waarden nieuw leven wil inblazen.

Onder die oude waarden verstaat ze ’verantwoordelijkheid nemen, betrouwbaar zijn, saamhorigheid scheppen’. Ook die waarden zijn niet het monopolie van een conservatieve politiek, maar passen net zo goed in een liberaal of sociaal beleid. Het conservatieve aan Von der Leyens visie is alleen haar overtuiging dat het gezin de enige plaats is waar die waarden gedijen.

Daarom vindt ze dat de Duitsers meer gezinnen moeten stichten. Dat doen ze namelijk niet. Sinds de jaren zestig is het geboortencijfer gehalveerd. Er zijn op de wereld maar tien landen met een lager cijfer dan Duitsland. Von der Leyen weet hoe dat komt. Jonge vrouwen willen wel kinderen, maar schrikken er vaak voor terug. Kinderen laten zich moeilijk met een baan combineren. Bovendien zijn Duitse mannen nauwelijks bereid taken in het gezin op zich te nemen. Gevolg: per jaar worden 200.000 gewenste baby’s niet geboren.

„Ik wilde de baby houden, hij niet”, zegt Jana Krenn, een 45-jarige graficus. Ze was 38, de biologische klok tikte, ze was bezig haar opleiding af te ronden, had al een prachtbaan en raakte ongepland zwanger. „Ik wilde het kind desnoods alleen opvoeden.” Haar vriend Hansa Günther (47), freelance vertaler, draaide halverwege de zwangerschap bij. Dochter Emma is nu zes. Met behulp van eerst een gesubsidieerd kindermeisje, toen kinderopvang op werktijden en vervolgens een school van negen tot vijf lukte het hun om werk en opvoeding te combineren.

Ursula von der Leyen zelf is kampioen in het combineren van gezin en beroep. Ze heeft een supercarrière achter de rug. Ze studeerde economie en medicijnen in Engeland en Duitsland, is gepromoveerd arts en werkte als gynaecologe in Hannover en als gezondheidsmanager in Amerika. Vervolgens ging het in de politiek steil omhoog. Eerst was ze minister voor Sociale Zaken in de regering van Nedersaksen, waar haar vader ooit minister-president was. Nu is de 48-jarige politica al ruim een jaar bondsminister.

Ondertussen stichtte ze een gezin met zeven (!) kinderen. Het ’familiebedrijf’ wordt ’s morgens in gang gehouden door een schoonmaakster, ’s middags door een kinderjuffrouw en ’s avonds door een echtgenoot die zich serieus met de opvoeding bemoeit. Een en ander stelt haar in staat overal in het land met haar frêle gestalte, haar blinkende ogen en haar onvermoeibare glimlach op te duiken om het ene gezinsvriendelijke project na het andere van de grond te tillen.

Hansa en Jana, typisch linksgerichte Berlijners, moeten erkennen dat minister Von der Leyen hen verrast. In hun ogen was ze ’een oerconservatieve snob uit de christelijke bestuurselite’: „Vreselijk, die foto’s van haar tussen haar kinderen en haar paarden. Allemaal zo onmodern en oubollig.” Maar in haar beleid doet ze precies de dingen die hun leven vergemakkelijken. Von der Leyen wil niets liever dan dat creatieve tweeverdieners als Hansa en Jana zo veel mogelijk kinderen op de wereld zetten. En ze hoeven van haar niet eens getrouwd te zijn.

Von der Leyens grootste succes tot nu toe is het zogeheten ’oudergeld’. Sinds 1 januari dit jaar heeft iedere nieuwe ouder recht op twaalf maanden verlof met behoud van baan. De staat betaalt in die periode tweederde van het laatstverdiende loon. De ouders mogen zelf bepalen wie het verlof neemt, de moeder of de vader, al zal het zeker de eerste maanden de moeder zijn. Neemt de vader minstens twee maanden verlof, dan betaalt de regering geen twaalf, maar veertien maanden. Een beloning voor de kindvriendelijke man.

De linkse oppositie meende dat de regeling vooral gunstig was voor goed verdienende stellen. Laagbetaalden en werklozen hadden meer profijt van de oude regeling. Die moeten niet bij mij zijn, antwoordde Von der Leyen, maar bij Sociale Zaken. Ook vond de oppositie dat het geld beter besteed had kunnen worden aan meer kinderopvang. Het gebrek daaraan is de grootste hindernis voor moeders om een baan te nemen.

Prompt kwam Von der Leyen vorige week met een plan om het aantal plaatsen in de kinderopvang in zes jaar tijd te verdrievoudigen. Op het ogenblik zijn dat er 250.000; vergeleken met andere landen is dat heel weinig. Over zes jaar moet een derde van de kinderen jonger dan drie jaar een plek in de opvang hebben, vindt Von der Leyen. Dat is net zo veel als in Nederland. In de DDR was dat honderd procent, treurt de Linkspartei, die zijn wortels in de voormalige volksrepubliek heeft.

Von der Leyen doorbreekt met haar plan een christen-democratisch taboe. In haar partij morren de conservatieven dat de moeder gedurende de eerste levensjaren voor het kind onmisbaar is. De minister pareert die kritiek door erop te wijzen dat de crèche het kind beter voorbereidt op de schoolcarrière dan de thuiszittende moeder. Juist ook de taalachterstand (die zoals onlangs uit onderzoek bleek zelfs bij autochtone kinderen groot is) wordt erdoor verminderd.

Von der Leyen vecht ook tegen het conservatisme in het bedrijfsleven. Veel jonge vaders en moeders maken niet van ouderschapsregelingen gebruik uit angst voor hun carrière. Duitse werkgevers zien niet graag dat hun werknemers verlof nemen of in deeltijd gaan werken. Von der Leyen heeft met die gezinsvijandige mentaliteit de strijd aangebonden. Op de website ’succesfactor gezin’, in brochures en in talloze toespraken voor werkgeversorganisaties rekent ze telkens weer voor dat jonge mensen met gelukkige gezinnen de productiefste werknemers zijn.

Maar de grootste hindernis op de weg naar meer gezinnen met meer kinderen ziet Von der Leyen in de Duitse man. Ze heeft inmiddels een reputatie opgebouwd als scherpe tegenspeler van macho-journalisten die vinden dat zij van mannen watjes wil maken. Vorige week nog werd ze in de mangel genomen door twee heren van het weekblad Stern. „Waarom werkt het machtssysteem van de mannen niet meer?” vroegen ze haar. „Hallo”, antwoordde Von der Leyen, „krijgt u het benauwd?”

„Is Angela Merkel”, stelden ze vervolgens, „niet juist bondskanselier geworden omdat ze zo veel mannelijke trekken heeft, zoals logisch denken, koele analyse en zakelijk optreden? Van de weeromstuit raken de mannen om haar heen de kluts kwijt...” „Maar mijne heren”, antwoordde Von der Leyen, „met welk recht noemt u logica mannelijk en de kluts kwijtraken vrouwelijk? Laat me niet lachen!”

Voor de Duitsers is Ursula von der Leyen inmiddels uitgegroeid tot de verpersoonlijking van het succesvolle en gelukkige gezin, van de harmonie tussen man en vrouw, van de soepele verbinding van ouderschap en carrière. In de media heet ze ’Super Nanny’ en ’Moeder van de Natie’. Spottend noemde de kinderloze partijleidster van de Groenen, Renate Künast, de minister een ’supermamma’.

Ondertussen hebben ook de Groenen het gezin ontdekt als hoeksteen van de samenleving. Vorige maand heeft de partijleiding over een nieuwe gezinspolitiek beraadslaagd. Op de vraag wat voor haar ’gezin’ betekent, antwoordde Künast vorige week: „Het gezin is de plek waar mensen voor een langere tijd verantwoordelijkheid voor elkaar nemen. Er worden daar waarden overgedragen zoals geen enkel ander instituut in de samenleving dat kan.”

Het had zo uit de mond van Ursula von der Leyen kunnen komen. Tussen een conservatieve en een progressieve gezinspolitiek valt in Duitsland nauwelijks nog verschil te ontdekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden