Eichmanns gevoelens

Misschien was het me niet opgevallen als ik de volle twee uur had gekeken. Nu zag ik nog net de laatste twintig minuten van 'De specialist. Het proces Eichmann'.

Woensdag zonden de Ikon en het Humanistisch Verbond op Nederland I de documentaire van Eyal Sivan en Rony Brauman uit. En zo viel ik midden in twee antwoorden die morrelen aan het beeld dat ik van de man heb. Wat er in mijn geheugen was blijven hangen van het proces, dat in 1961 werd gehouden en vanzelfsprekend in mijn ouderlijk huis op de voet werd gevolgd, is die ingedikte rationalisatie van zijn handelen: 'Bevel is bevel': wat je wordt opgedragen door je superieuren, voer je uit, zonder protest.

Maar nu waren er opeens die twee andere antwoorden, die verrieden dat er nog meer in Eichmann speelde dan 'bevel is bevel'. De Israëlische aanklager wilde van de deportatie-expert weten wat hij vond van de vernietiging van de joden door de nazi's. Eichmann was als gevangene buitengewoon coöperatief. Hij antwoorddde de ondervragers tijdens de voorbereidingen van het proces steeds uitgebreid en gedetailleerd. Maar nu zette hij tegenover de aanklager en het aanwezige publiek een scherm op rond zijn diepste wezen dat net zo ondoorzichtig was als het kogelvrije glas van de box waarin hij werd vastgehouden doorzichtig. Zijn 'innerlijke gevoelens' over die vernietiging, zo zei hij, 'wil ik niet prijsgeven'.

Een zeer langdurige stilte in het tot rechtszaal omgebouwde Huis van het Volk in Jeruzalem, zou op zijn plaats zijn geweest. Als een geïnterviewde niet wil antwoorden, kan stilte hem daartoe soms alsnog verleiden. Maar de Israëlische aanklager was van die techniek blijkbaar niet op de hoogte of wilde zichzelf te graag horen. Nog waarschijnlijker is dat de aanklager slechts in de retoriek van zijn vraag was geïnteresseerd en niet in een oprecht antwoord.

De 'innerlijke gevoelens' van Eichmann over de Grote Moord ondergraven het beeld van de gevoelloze robot die ondanks zijn kennis over het lot van de gedeporteerden, de deportaties tot in de puntjes organiseerde.

Moordenaars zouden helemaal niet moeten worden gevraagd naar gevoelens. Om erachter te komen wat de toedracht is geweest, kunnen ze naar hun motieven worden gevraagd. Maar waarom zou je willen weten wat hun gevoelens waren tijdens de moord, of daar vlak voor, of daar vlak na?

Zeker in landen waar de doodstraf is afgeschaft en zij, zoals Gerrit Krol heeft aangevoerd als argument vóór de doodstraf, de enige burgers zijn die zeker zijn van hun leven, is het pervers de moordenaar aan het woord te laten. Zijn verhaal roept immers vroeg of laat compassie op, terwijl de vermoorde voor eeuwig het zwijgen is opgelegd.

Maar als de doodstraf wel wordt opgelegd, en uitgevoerd, zoals bij Eichmann, en dus ook hij uiteindelijk tot eeuwig zwijgen wordt veroordeeld, dan komt aan die compassie voor de moordenaar-die-zijn-verhaal-heeft een keer een einde. Dat maakt het minder gevaarlijk naar hem te luisteren. Wat waren de 'innerlijke gevoelens' van Eichmann? Ik had het graag geweten, want zelfs met Hannah Arendts boek 'Eichmann in Jerusalem' kom je daar niet achter.

Ook dat andere antwoord schreeuwt om een nadere verklaring. Als hij zelf mensen had moeten doden, zegt hij eveneens op een vraag van de aanklager, zou hij zichzelf van het leven hebben beroofd. De voorwaarden scheppen voor de holocaust deed hij met het perfectionisme hem eigen, maar zelf moorden zou hij hebben voorkomen met zelfmoord. Ook hier zou een langdurige stilte in de rechtszaal op zijn plaats zijn geweest. Maar ook nu was er van stilte geen sprake. Na bijna veertig jaar moet je als kijker zelf de stilte maken die hoort bij deze raadsels.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden