Eichmann en Demjanjuk

Vorige week, in München, werden we, bij een zich naar het einde neigend proces tegen Ivan Demjanjuk, eraan herinnerd dat precies vijftig jaar geleden, op 11 april 1961, in Jeruzalem het proces tegen Adolf Eichmann begon.

In Duitse kranten verschenen er berichten over, in Israël noemde premier Netanjahoe het proces een keerpunt in de geschiedenis van zijn land. Op de Israëlische televisie zond men een documentaire uit over Eichmanns beul, die jarenlang door de executie (het enige voltrokken doodvonnis in de Israëlische geschiedenis) was getraumatiseerd. Toen hij hem uit de strop losmaakte, ontsnapte lucht uit Eichmanns buik en werd de beul volgesputterd met bloed. Het was alsof de Engel des Doods tegen hem sprak, zei hij later. In Yad Vashem richtte men een speciale tentoonstelling in en maakte bekend dat vierhonderd uur filmopnames van het Eichmann-proces via Youtube op internet geplaatst waren.

Filmopnames. Via meerdere camera's werd het proces geregistreerd, en thuis konden de mensen de zittingen live via de radio volgen. Je zou kunnen zeggen dat het Eichmann-proces een 'showproces'was, maar niet in de negatieve stalinistische zin: het proces moest, behalve recht spreken over de schuld van een individu, de wereld een afschuwelijke misdaad tonen (in het Engels to show). De rechtszaak had zowel pedagogische als historische werking, en creëerde een nieuw zelfbewustzijn: het beeld van het lam dat zich willoos liet afslachten maakte plaats voor dat van de weerbare burger, met de Holocaust als centraal bestanddeel van de Israëlische identiteit.

Voor het Eichmann-proces was die Holocaust in Israël een bijna verzwegen gegeven, een resultaat van een doelbewuste zionistische opvoedingspolitiek - er moest, schreef de Israëlische schrijver Gil Yaron, 'een nieuw slag mensen geschapen worden': Joden mochten geen bleke gettolijken meer zijn.

Toen tientallen getuigen in het proces in dramatische zittingen van hun ervaringen in de kampen vertelden, en hun stemmen, veelal in het Jiddisch - de taal van de slachtoffers - via de radio de woonkamers bereikten, was de werking ervan enorm. Netanjahoe had gelijk: het Eichmann-proces was een keerpunt.

Het woord showproces valt ook af en toe bij het proces tegen Ivan Demjanjuk in München, hoewel niets van wat zich in die rechtszaal afspeelt op band of op film mag worden vastgelegd. Demjanjuks verdediger gebruikt het woord niettemin, omdat hij zich in zijn werk gedwarsboomd voelt door het hof, dat al zijn verzoeken afwees en dat hij vergeefs trachtte te wraken.

Maar niet uit te sluiten is dat ook Duitsland met dit proces een boodschap aan de wereld wil geven, iets wil showen, helemaal aan het eind van de periode van juridische verwerking van diezelfde Holocaust waarvoor Eichmann terecht stond. Zat Eichmann aan de top van dit systeem, zo zat Demjanjuk aan het onderste deel ervan. Ook de 'kleine' daders, is de boodschap, mogen hun straf, ongeacht de tijd die is verstreken, niet ontlopen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden