Egypte voor paus tussen welwillend en wantrouwend

Het driedaagse bezoek dat paus Johannes Paulus II eind deze week aan Egypte brengt heeft tot uiteenlopende reacties geleid: de christelijke minderheid in het land is in het algemeen enthousiast, maar zuinig wordt het welkom bij het orthodoxe Catharinaklooster; de islamitische fundamentalisten zijn ronduit woedend.

Dat laatste maakt dan weer de opmerkingen van groot-sjeik Mohammed Sayed Tantawi, hoofd van de invloedrijke islamitische Al-Ahzar universiteit in Cairo, des te interessanter. De gematigde moslim liet tegenover het Franse persbureau AFP weten dat hij positief staat tegenover het bezoek.

Hij noemde Johannes Paulus II ,,een wijs en diepzinnig man'' die een godsdienst vertegenwoordigt welke op het gebied van normen en waarden veel met de islam gemeen heeft. De groot-sjeik plaatst, net als de paus, het historisch bezoek in het teken van dialoog en vriendschap. ,,God de almachtige heeft ons geschapen en op deze wereld gezet om elkaar te leren kennen en met elkaar in harmonie te leven'', aldus de religieuze leider, die groot gezag geniet onder de bijna zestig miljoen moslims in Egypte.

Nu Sayed Tantawi zijn zegen heeft gegeven aan de komst van de paus kan de regering-Moebarak opgelucht ademhalen. Toch heeft ze politie en leger in staat van paraatheid gebracht om JP II tegen mogelijke aanvallen te beschermen. Want al lijkt de overheid de moslimextremisten aardig in de tang te hebben, dat wil niet zeggen dat elk onheil bij voorbaat is uitgebannen.

Het akkoord dat het Vaticaan vorige week met de PLO heeft gesloten over de toekomstige status van Jeruzalem is door veel politiek bewuste Egyptenaren met instemming begroet. Nu de paus binnenkort Israël en de Palestijnse gebieden bezoekt wilde de Egyptische regering niet achterblijven.

Een en ander verklaart de opvallend welwillende ontvangst in de media van het hoofd van de wereldkerk waar orthodoxe moslims doorgaans met het nodige wantrouwen tegenaan kijken. ,,De leider van de kruisvaarders komt ons weer lastig vallen,'' viel enkele dagen geleden nog in een conservatief pamflet te lezen.

Voor de ruim zes, naar eigen zeggen twaalf, miljoen Egyptische christenen (rooms-katholieken, Grieks-orthodoxen, protestanten en vooral kopten) betekent de komst van de paus een morele opsteker. Dat geldt, behalve voor de katholieken, met name voor de 5,6 miljoen kopten. Al gaapt er theologisch - visie op de figuur van Christus - een kloof tussen deze tak van het monofysitisme en de rooms-katholieken, op praktisch gebied blijken de relaties goed.

De kopten in Egypte zijn afstammelingen van de christenen die vóór de verovering van het land door de moslims (642) de heersende denominatie in Egypte vormden. Het merendeel bekeerde zich in de loop der eeuwen tot de islam, maar een 'heilige rest' -zo zien de kopten zichzelf- bleef over en geniet tot op heden bescherming van de Egyptische overheid.

Dat sluit systematische discriminatie niet uit. Nog steeds zijn beroepssectoren als de advocatuur, de diplomatie en de ambtenarij in de praktijk voor kopten amper toegankelijk. De huidige ministers van milieu en economie in het kabinet van premier d'Atef Ebeid vormen de bekende uitzondering die de regel bevestigt. Overigens zouden de kopten, gezien hun aantal, minstens drie bewindslieden moeten hebben. Hun ondervertegenwoordiging is nog sterker in het nationale parlement waar ze maar zestien afgevaardigden kregen.

De kopten waren de laatste jaren diverse malen het doelwit van moslimfundamentalisten die alle sporen van christelijke aanwezigheid willen uitwissen. Sinds 1990 zijn 130 kopten door islamitische extremisten gedood. Die proberen de van oudsher redelijke verstandhouding tussen christenen en moslims te versjteren, ondermeer door het verspreiden van negatieve geruchten. Wat tot onderlinge agitatie leidt.

Het meest recente voorbeeld zijn de ongeregeldheden in het dorp d'al-Kocheh, Opper-Egypte, waar op 2 januari 22 doden vielen: 20 kopten en 2 moslims. Naijver op de relatief grotere welvaart van de kopten -ze zijn vaak handelaar- speelt bij dit soort incidenten meestal een grotere rol dan verschillen in godsdienst. Elke moslimfundamentalist wijst naar Ounsi Sawires, een steenrijke kopt die, samen met zijn twee zoons, Naguib en Samih, een economisch imperium heeft opgebouwd. Alle drie behoren zij tot de tien rijkste personen in het land. Het merendeel van de kopten moet echter van een bescheiden inkomen zien rond te komen.

Johannes Paulus II gaat ook op bezoek bij zijn koptische collega paus Sjenoeda III, volgens de overlevering de honderdzeventiende opvolger van de evangelist Marcus, die rond het jaar 43 in Egypte het geloof zou hebben verkondigd. Sjenoeda is al 29 jaar in functie. Hij heeft niet alleen bijgedragen tot de vernieuwing in de eigen koptische kerk -geloofsonderricht aan kinderen, volwassenen-catechese, diaconaal werk in de provincie, betere priesteropleiding- maar levert ook aanzetten tot een dialoog met de islam.

Het bezoek van de paus uit Rome geeft Sjenoeda een extra steuntje in de rug dat hij politiek goed kan gebruiken.

Hoogtepunt van de reis, zeker ook voor de paus persoonlijk, wordt het laatste onderdeel, zaterdag, het bezoek aan het beroemde, bijna vijftienhonderd jaar oude Sint-Catharinaklooster aan de voet van de Sinaï, de berg waar Mozes de Tien Geboden zou hebben gekregen. Nooit eerder bezocht een paus van Rome het oude klooster, beroemd ook om zijn zeer bijzondere collectie oude handschriften die alleen door die van het Vaticaan wordt overtroffen.

De paus stuit er echter op muren van wantrouwen: van de 24 orthodoxe monniken van diverse nationaliteiten zijn er verscheidenen die hem ervan verdenken dat hij de aarde het rooms-katholicisme als heersende godsdienst wil opleggen. En katholieke gelovigen hebben in de buurt van het klooster al enorme beeltenissen van de paus opgehangen die de monniken in hun vrees bevestigen.

,,Wij denken dat het pausbezoek twee oogmerken heeft,'' verklaarde de orthodoxe bisschop Damianos. ,,In de eerste plaats wil hij eerlijk als een eenvoudige, vrome pelgrim komen, maar tegelijk wil hij de hele wereld laten zien dat hij het hoofd van de christenheid is.''

De monniken hebben het Vaticaanse verzoek om in het klooster een oecumenische samenkomst van katholieken en orthodoxen te houden afgewezen. ,,Niet dat wij niet willen dat hij komt, we willen alleen niet dat hij komt bidden in het klooster.'' Volgens Damianos zou dat de indruk wekken dat orthodoxen en katholieken één zijn, wat niet het geval is. De paus mag alleen in het bezoekersgedeelte van het klooster bidden en de relikwieën vereren.

Sommige monniken zijn nog kritischer, zoals broeder Neilos, van origine een Brit, die gelooft dat de paus alle andere kerken wil verslinden; hij beschouwt het bezoek dan ook als ,,een schande voor de orthodoxie''.

Overigens hebben de monniken van het Sint-Catharinaklooster nog andere problemen aan hun hoofd: wat uberhaupt te doen met de groeiende stroom toeristen die naar de reliek van het Brandende Braambos komen kijken? Hoe te voorkomen dat de overheid haar plan doorzet om een kabelbaan op de Sinai aan te leggen? En hoe de bibliotheek volgens de eisen van de tijd toegankelijk te maken via internet?

De bijna 80-jarige paus wordt in Egypte ontzien: het programma is bij lange na niet meer zo overladen als vroeger. Op vrijdag is er in Cairo een meertalige mis in een sportstadium en later op de dag een oecumenische viering in de koptisch-katholieke kathedraal van Onze-Lieve-Vrouw van Egypte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden