reportage

Egypte past de wet tegen nepnieuws selectief toe

Ahmed Moussa, de populaire talkshowpresentator in Egypte werd een tijd van de televisie gehaald omdat hij te veel informatie had gegeven over een aanslag. Beeld Foto Getty

De Egyptische regering nam onlangs een wet aan die het verspreiden van nepnieuws moet stoppen. Tot nu toe lijkt de wet vooral te worden toegepast op bloggers en journalisten die zich kritisch uitlaten over de overheid. 

Taxichauffeur Ahmed Abd El-Fattah heeft een vast avondritueel als hij thuiskomt van werk. Na een dag in het drukke verkeer van Cairo, vol getoeter, afdingende passagiers en onverwachte overstekers, ploft hij op de bank met een kopje zwarte thee met suiker. Op de televisie: populaire talkshows van Ahmed Moussa, ­Tamer Amin of Tawfik Okasha, die de actualiteit vol drama en sensatie presenteren.

Abd El-Fattah maakt lange uren, maar komt nauwelijks rond met zijn vrouw en kinderen, net als veel Egyptische gezinnen. Dat is een van de redenen dat Egyptenaren bijna zeven jaar geleden massaal de straat op gingen tijdens wat toen de ‘Arabische Lente’ werd genoemd. “Op dat moment was het fantastisch”, herinnert hij zich, terwijl hij een slok thee neemt. “Maar ik weet nu dat de ­revolutie een internationaal complot was.”

Dat gerucht komt vaak lang tijdens zijn favoriete televisieprogramma’s. Abd-El Fattah heeft gehoord dat Obama een moslim is en samen met Qatar en Turkije ervan droomt een islamitisch kalifaat in het Midden-Oosten te stichten. Volgens Abd-El Fattah zaten die landen ook achter de revolutie. “Ik bedenk dit niet, hè. Ik heb deze informatie van de televisie”, vertelt hij vol overtuiging.

Publiek debat in Egypte wordt zo bepaald door geruchten en complottheorieën, dat de overheid met een nieuwe cyber- en mediawet het verspreiden van nepnieuws probeert te stoppen. Volgens een onderzoek van de regering werden in de maanden september en oktober 53.000 ­geruchten verspreid. Met de nieuwe wetten wil de regering daar iets aan doen.

Maar wat wordt precies gezien als een gerucht? Die vraag houdt mensenrechtenorganisaties bezig en zij waarschuwen ervoor dat kritiek op de staat door autoriteiten bestempeld wordt als nepnieuws. In Egypte zijn veel bloggers opgepakt omdat zij online te kritisch waren of een slecht beeld van Egypte gaven.

Zo werd activist Amal Fathy recent ­gearresteerd omdat zij een video ­online zette waarin zij vertelde ­genoeg te hebben van seksuele intimidatie in Cairo.

Met de cyberwet en de mediawet komen onafhankelijke websites en internetgebruikers nog meer onder druk te staan. De nieuwe mediawet straft ook websites en sociale media-accounts met meer dan vijfduizend volgers. Volgens president Abdul ­Fatah al-Sisi zijn sociale media een gevaar voor het land en zijn Egyptenaren er nog niet klaar voor om de netwerken ‘correct te gebruiken’.

Zo beweerde Sisi tijdens een conferentie vorige maand dat sociale ­media Egyptenaren tijdens de revolutie een verkeerde impressie gaven van hun leefomstandigheden. Daardoor zouden de demonstranten het idee hebben gekregen dat het land moest veranderen.

Weinig actie

Hoewel mediabedrijven ook ­onder de wet vallen, wordt in de praktijk weinig actie ondernomen tegen geruchten die op televisie worden uitgezonden. Op een gemiddelde avond horen Egyptenaren als Abd El-Fattah nog steeds gewoon op de televisie dat de Verenigde Staten het weer beheersen en dat Angela Merkel en Theresa May als kinderen al door geheime diensten in het Westen werden getraind. Ze horen hoe eieren uit China die in de schappen liggen nep zijn en dat de combinatie van garnalen en sinaasappelsap ­dodelijk is.

Dat ligt niet aan een gebrek aan controle van het regime op mediabedrijven. Integendeel, steeds meer media zijn in handen van zakenmannen met banden met de overheid en geheime diensten. Dat geruchten nog steeds op televisie worden uitgezonden, komt doordat ze de staat niet in de weg zitten. Als dat wel het geval is, verdwijnt een presentator van de televisie: zo werd de favoriete presentator van taxichauffeur Abd El-Fattah, Ahmed Moussa, vorig jaar een tijd van de televisie gehaald omdat hij te veel informatie had gegeven over een als vernederend ervaren aanslag op de politie in de Westelijke Woestijn.

Alles is politiek

Juist die censuur is volgens de Egyptische NGO Associatie voor Vrijheid van Gedachte en Expressie (AFTE) de oorzaak dat Egypte geplaagd wordt door geruchten. “Om nepnieuws te voorkomen, moet de overheid burgers van informatie voorzien”, vertelt onderzoeker Mariat Sidhom. “We kunnen niet burgers met weinig toegang tot informatie vragen op te houden geruchten te verspreiden.” Volgens AFTE werken wetten tegen nepnieuws dan ook niet zolang de overheid zelf selectief informatie inzet voor haar politieke doeleinden.

Het verlangen van Egyptenaren naar de waarheid blijkt uit de populariteit van de Facebookpagina van Hany Bhagat. In 2013 had hij genoeg van alle geruchten en startte zijn eigen factcheck-pagina met inmiddels een miljoen volgers. Maar ondanks de populariteit van zijn pagina vertelt hij dat zijn missie lastiger is dan hij had verwacht. “Ik krijg veel boze ­reacties. Alles is politiek hier. Het is lastig voor Egyptenaren om iemand te zien die niet overduidelijk een kant kiest.”

Voor Egyptenaren als Abd El-Fattah blijft het zo een zoektocht naar de waarheid. De taxichauffeur herinnert zich hoe hij tijdens een werkdag protesten bij een metrostation zag, tegen de verhoogde prijzen van tickets. ’s Avonds keek hij naar de talkshow van Ahmed Moussa en daar zat de minister voor transport. “Hij zei dat er geen protesten waren en dat mensen niet boos waren”, vertelt Abd El-Fattah. “Maar ik heb het met mijn eigen ogen gezien. Dus ik weet wel wat waar is.”

Lees ook:
Wie durft er campagne te voeren tegen de Egyptische president Sisi?

Een voor een haken ze af, de kandidaten die het in de strijd om het presidentschap in Egypte opnamen tegen Abdel Fattah al-Sisi. En anders verdwijnen ze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden