Egypte opent moeizame jacht op meesterwerken in Europese musea

Steeds vaker eist Egypte kunstschatten in Europese musea op. Nu wil het topstukken als de steen van Rosetta en de buste van Nefertiti.

Paul-Kleis Jager

Hij heet Zahi Hawass en hij is de machtige chef van de Hoge Raad voor Antiquiteiten in Egypte. Hawass begon twee jaar geleden een campagne om Egyptische meesterwerken in Europa en Noord-Amerika naar huis te halen. Zo hoopt Hawass, vanwege zijn avonturiershoed wel ’de Indiana Jones van de Nijl’ genoemd, dat zijn carrière een daverend slotakkoord krijgt – de 63-jarige archeoloog gaat bijna met pensioen.

Twee maanden geleden had Hawass succes: Het Louvre in Parijs stuurde enkele fresco’s terug. Hij kon aantonen dat ze ongeveer dertig jaar geleden uit een tempelcomplex waren gehaald en vervolgens, met medewerking van enkele hooggeplaatsten, het land waren uitgesmokkeld. Dat hij medewerkers van het Louvre de toegang ontzegde tot opgravingen, hielp ook.

Maar dat het Hawass ook zal lukken met grote publiekstrekkers als de steen van Rosetta (sinds meer dan 200 jaar te zien in het British Museum in Londen) en de buste van koningin Nefertiti (Neues Museum in Berlijn) is niet waarschijnlijk, zeggen kenners.

Kathy Tubb, een Britse specialist op het gebied van recht en kunst, gelooft dat evenmin. „Er is geen juridische basis voor die claims. Bij die fresco’s die het Louvre had, gaat het om een duidelijk, vrij recent geval van smokkel. Maar in de tijd dat de stukken waar het nu om gaat naar Europa verhuisden, werd cultureel erfgoed nog niet beschermd. Sinds 1970 is er een verdrag van de Unesco, maar dat heeft geen retroactieve werking.”

Hetzelfde gaat volgens Tubb op voor de zogenoemde Elgin Marbles, inzet van een lange strijd tussen Griekenland en Groot-Brittannië. Volgens de Grieken zijn de beelden, afkomstig van het fries van het Parthenon op de Akropolis in Athene, gestolen. En wel door de Britse diplomaat lord Thomas Bruce, graaf van Elgin, aan het einde van de achttiende eeuw. Maar de Britten houden vol dat er niets mis is met de overeenkomst die Bruce sloot met de autoriteiten van het Ottomaanse Rijk waar Griekenland bij hoorde.

Hawass probeert de Nefertiti, ’een icoon van de Egyptische cultuur’, terug te veroveren door de bewijslast bij de tegenpartij te leggen. Het Neues Museum moet maar laten zien dat de buste Egypte legaal verliet, zegt hij. Zelf weet hij zeker dat de archeoloog Ludwig Borchardt het in 1912 onder valse voorwendselen meenam. „Het zijn zinloze discussies”, meent Steph Scholten, directeur Erfgoed van de Universiteit van Amsterdam. „De marbles zijn volkomen legaal in Londen, hetzelfde geldt voor de Nefertiti in Berlijn. Zelfs als je bewijst dat ze illegaal zijn geëxporteerd, heb je daar juridisch gesproken niets aan omdat alles hoe dan ook is verjaard.”

Wel relevant is de ethische kant van de zaak, denkt Scholten. „Je kunt je afvragen voor wie dit beeld een groter belang vertegenwoordigt, voor de Duitsers of voor de Egyptenaren. Egypte heeft een commercieel en cultureel belang, Duitsland ook.”

Archeologen wijzen er vaak op dat de pioniers in hun vakgebied schatten in veiligheid brachten waar in de landen van herkomst nauwelijks belangstelling voor was. Scholten is ook gevoelig voor dat argument. De Nefertiti is wat hem betreft dan ook van een heel andere orde dan bijvoorbeeld de ’duizenden bronzen beelden’ die de Britten uit hun toenmalige kolonie Benin hebben gehaald. „Hier was duidelijk sprake van een onderliggende partij.”

„Er wordt teveel gedacht in termen van exclusief eigendom. Er is veel mogelijk op het gebied van bruikleen, uitwisseling en samenwerking tussen musea. Maar het enige wat je hoort is: dit is van ons!”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden