Eeuwige liefde

(Trouw)

Karin Melis is niet tegen echtscheiding. Integendeel. „Uit eigen ervaring weet ik dat het heel goed mogelijk is om je koffers te pakken en weg te gaan en die ander geen blik meer waardig te keuren.” Maar kunnen mensen werkelijk met elkaar breken?

Het huwelijk is definitief op zijn retour. Dat wil zeggen: als een goddelijke ordening die twee mensen voor eens en voor altijd in liefde bijeen houdt. Statistisch gezien is dit al geruime tijd het geval. Maar cijfers zeggen niet zoveel. Verhalen van mensen van vlees en bloed des te meer.

Schrijfster Clara Voigt en dominee Hans Visser hebben zulke verhalen. Onlangs traden ze, onafhankelijk van elkaar, naar buiten met de onthulling dat zij niet meer geloofden in de huwelijkse banden als zijnde beschikt door de Eeuwige. Beiden hadden ontdekt dat die breekbaar zijn. Opmerkelijk genoeg kwamen zij tot deze conclusie doordat zij zélf de duurzaamheid ervan op de proef hadden gesteld.

Clara Voigt vond zichzelf tot haar eigen verbijstering terug in de rol van echtbreekster. Na haar huwelijk, waarin zij zelf slachtoffer was geweest van een overspelige, viel ze voor een gebonden man. De heimelijke uren bleken brandstof voor een hartstochtelijke verhouding. Ook dominee Visser, bekend vanwege zijn ontferming over drugsverslaafden in de Rotterdamse Pauluskerk, brak de echt door een verhouding met een andere vrouw aan te knopen.

Deze daderervaringen deden bij beiden hun rotsvaste overtuiging sneuvelen dat het huwelijk een van Godswege onverbrekelijke ordening is.

Nu wil ik beslist niet oordelen – al was maar omdat het reuze pijnlijk is als je diepste overtuigingen schipbreuk lijden. En toch meen ik dat Carla Voigt en Hans Visser het bij het verkeerde eind hebben. Wat de Eeuwige verbindt, zal Hij nooit ontbinden.

Als het over de liefde gaat, wordt er in vele tongen gesproken. Zoals wijsgerig antropoloog Theo de Boer ooit tegen me zei: „Over de liefde kun je altijd het tegenovergestelde zeggen.”

Zijn collega Paul Moyaert spitst dat verder toe in zijn boek ’De mateloosheid van het christendom’. De liefde, zo zegt hij, leeft van de niet redelijk gemotiveerde uitzondering. Al heb je nog zoveel woorden tot je beschikking, uiteindelijk kun je niet rationeel verklaren waarom je als een blok voor die ander valt. Alle categorieën lopen hier op stuk. De liefde verdraagt volgens Moyaert niet dat het singuliere vanuit het algemene wordt beoordeeld. En ze leeft niet bij de gratie van rechten.

Kijk aan, de liefde is rechteloos. Zij leeft van de wind, en net als de Heilige Geest waait zij waarheen zij wil. De liefde laat zich niet vangen in generalisaties. Zij houdt van verhalen en getuigenissen die daar korte metten mee maken en de boel op zijn kop zetten.

En toch geloof ik dat de pijn van Carla Voigt en Hans Visser verwijst naar de onverbrekelijkheid van liefdesbanden. Uit eigen ervaring weet ik dat het heel goed mogelijk is om je koffers te pakken en weg te gaan en die ander geen blik meer waardig te keuren. En toch lukt het niet om de banden werkelijk te verbreken. Je komt er simpelweg niet vanaf.

Daarmee bevind ik me trouwens in goed gezelschap. Hannah Arendt bleef maar vallen voor haar leermeester Martin Heidegger, met wie zij als jonge studente een buitenechtelijke verhouding onderhield. Hij hield haar in de verstikkende verborgenheid, sympathiseerde vervolgens met de nazi’s, verbrak alle contact. Maar decennia later zochten zij elkaar toch weer op. Ingeborg Bachmann (ook al filosoof, wat is het toch met die filosofen) begon een verhouding met de dichter Paul Celan. Hij, getraumatiseerd door de Holocaust, trouwde met een ander. Het contact werd verbroken, maar jaren later pakten ze de band, geheel ongebroken, weer op. En Heloïse vergat Abélard, gecastreerd en wel, nimmermeer.

Treffend zie je de kracht van de liefde in het televisieprogramma Hello Goodbye. Het afscheid op Schiphol is even hartverscheurend als de hereniging. Of in Memories, waar hemel en aarde bewogen worden om even die ex-geliefde van jaren her te zien en te voelen. Wat ontzaglijk veel liefde is er in omloop, denk ik dan thuis op de bank. Waarom geven we ons daar niet meer rekenschap van?

Het tegenovergestelde is trouwens óók waar. Een opgelopen kwetsuur kan zich in mensen vastzetten als wrok zonder houdbaarheidsdatum. Dat heeft Frénk van der Linden laten zien in zijn recente documentaire ’Verloren band’. Afzonderlijk van elkaar interviewde hij zijn gescheiden ouders. Zijn moeder heeft decennia geleden huis en haard verlaten voor een andere man. Zijn vader bleef gekrenkt achter. Hoezeer ik hem ook vanaf de bank aanspoorde om vooral in contact te treden met zijn ex-vrouw, de man bleef hangen in zijn wrok. Pas bij de aftiteling kwam de verlossing: de ex-echtelieden hebben maanden na de voltooiing van de documentaire elkaar alsnog even in de armen gesloten.

Is dat nou zo moeilijk? Ja, dat is razend moeilijk. Ook dat weet ik uit eigen ervaring.

Wrok is ook de trouwe cipier van mijn hart: hij laat niemand binnen. Het maakt je tot de gevangene van jezelf. En de veroorzaker van je gekrenktheid wordt gemummificeerd. Zo, die kan óók geen kant meer op. Je hand over je hart strijken (’Hij is per slot een mens net als ik’) zou weliswaar de kwestie oplossen, maar je tevens weerloos achterlaten. Ik ken mensen die hun wrok van weleer in hun graf meenamen. Hun verongelijktheid miskende de band en hield hen tegelijkertijd in de houdgreep.

Sara van Abraham was ook een beetje van die wrokkige school. Had ze eerst, als onvruchtbare, genereus haar slavin Hagar aanbevolen als draagmoeder. Was Hagar eenmaal zwanger, moest ze het veld ruimen. In de woestijn vermaande de Eeuwige haar om terug te keren naar haar meesteres. Maar toen eerstgeborene Ismaël gezelschap kreeg van zijn broertje Isaak, toch nog geboren uit de hoogbejaarde Sara, werd Hagar wederom weggestuurd. Er dreigde gevaar voor het erfrecht.

Een chassidisch verhaal vertelt hoe Abraham de waterzakken die hij aan de slavin meegaf expres verzwaarde. Op die manier zou hij haar voetstappen in de woestijn kunnen traceren. De aartsvader besefte dat zijn band met Hagar en Ismaël hoe dan ook onverbrekelijk was – iets waar de drie monotheïstische godsdiensten tot op de huidige dag nog last van hebben.

Begrijp me niet verkeerd. Ik ben geen tegenstander van echtscheiding. In het geheel niet zelfs. Been there, done that. Soms is het gewoon op.

Maar die voetstappen in de woestijn zullen zichtbaar blijven – hoe hard je ook probeert je ogen dicht te knijpen. Al het verdriet, de pijn, de teleurstelling en het schuldgevoel zijn de stille getuigen van het feit dat de banden onverbrekelijk zijn. Zie zo’n stemmetje dat maar blijft kermen dat verstoting het ergste is wat een mens kan overkomen. Zie de vader van Frénk van der Linden, die de verlating door zijn vrouw tot motief van zijn leven maakte. Zie de moeder van Frénk van der Linden, die zonder haar gezin niet kon leven en het liefst had willen terugkruipen.

Mensen kunnen met elkaar breken. Maar je neemt niet alleen jezelf eeuwig mee. Ook die ander sjouw je als een ziel onder je arm. Of je nu wilt of niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden