Eeuwige liefde voor 'a shabby little shocker'

Je eerste opera. Die vergeet je je hele leven niet meer. Mijn eerste opera die ik live zag was 'Tosca' op 1 april 1978. Negentien jaar was ik. De plaats: de Stadsschouwburg van Tilburg. Mijn metgezel: tante Toos. Tosca, Tilburg en Toos. Een allitererende trits, die zorgvuldig leek voorbereid.

PETER VAN DER LINT

Vier jaar ervoor had ik namelijk mijn eerste complete opera-opname gekregen. Ook dat was 'Tosca' gedirigeerd door Herbert von Karajan en met Leontyne Price, Giuseppe di Stefano en Giuseppe Taddei in de hoofdrollen. Die platen werden donkergrijs gedraaid (er was toen in mijn collectie ook nog weinig anders om op de draaitafel te leggen!), het tekstboek uit het hoofd geleerd. Nog steeds kan ik hele scènes uit Puccini's opera zonder moeite tekstvast meezingen.

Die tekstkennis bleek in Tilburg bovendien handig, want in die tijd waren er nog geen boventitels bij operavoorstellingen. De 'Tosca' in Tilburg was een productie van de Nederlandse Operastichting met Johanna Meier, Michael Svetlev en Donald McIntyre als opwindende zangers; Kenneth Montgomery dirigeerde het Omroeporkest. In het seizoen 1977-1978 was het al de derde keer dat de oorspronkelijke productie uit 1969 (regie Lofti Mansouri) in reprise was genomen. De Operastichting herhaalde deze productie in 1985 voor de laatste keer herhalen; toen met Martina Arroyo in de titelrol en Henk Smit als Scarpia.

In de premièrereeks in 1969 was Gré Brouwenstijn de Tosca, Ermanno Mauro zong Cavaradossi en Jan Derksen Scarpia; Roberto Benzi dirigeerde het Omroeporkest en Marco Bakker zong de kleine rol van koster. Een opname van deze voorstelling is overigens op cd verkrijgbaar (Globe 5127).

Na de laatste reprise in 1985 werd het bij de Nederlandse Opera stil rond 'Tosca'. Volgende week woensdag, dertien jaar later, mag zij weer van de kantelen van de Engelenburcht springen wanneer De Nederlandse Opera haar nieuwe 'Tosca' presenteert in het Muziektheater. Catherine Malfitano zingt dan de titelrol, Richard Margison is Cavaradossi en Bryn Terfel maakt zijn roldebuut als Scarpia. Het Koninklijk Concertgebouworkest zit in de bak en wordt aangevoerd door Riccardo Chailly. Een bezettingslijst om van te smullen.

Het was dan ook geen wonder dat de kaartjes voor de hele reeks binnen een paar uren waren uitverkocht. 'Tosca' is populair en was dat al vanaf de première in Rome in 1900. Het spectaculaire verhaal spreekt tot de verbeelding en Puccini's muziek tot het hart.

Puccini was een held voor mij in die eerste 'Tosca'-jaren, een geweldig componist met een enorm gevoel voor theater. Tegen dat beeld werd een paar jaar later heftig geschopt. Een handig, commercieel componist die gemakkelijke successen behaalde, heette het tijdens mijn studie muiekwetenschap. Het boek 'Opera as Drama' van Joseph Kerman was op de universiteit van Amsterdam verplichte kost. Daarin kwalificeert de schrijver Puccini's 'Tosca' als 'a shabby little shocker'.

Sinds wijlen professor Frits Noske mij in zijn colleges voor het eerst attendeerde op Puccini's dramatische onvolkomenheden volgens Kerman (een goede vriend van Noske), heb ik getwijfeld aan dat oordeel. Het hergebruiken aan het slot van 'Tosca' van de 'E lucevan le stelle'-melodie is volgens Kerman Puccini's grootste fout. Hij verwijt hem dat hij aan het slot zomaar de beste melodie uit de opera herhaalt, zonder dramatische betekenis.

Volgens mij is dat muzikale citaat echter dramatisch net zo weloverwogen als de muzikale reminiscenties aan de eerste akte in het slot van 'La Bohème'. Cavaradossi zingt de beroemde melodie niet aan het begin van zijn aria: de woorden 'E lucevan le stelle' en de daarop volgende vijf frases worden door de tenor in simpele toonsherhalingen gezongen. De melodie zit in het orkest.

Cavaradossi begint de melodie pas te zingen bij de woorden: 'Oh! dolci baci, o languide carezze, mentrío fremente le belle forme disciogliea dai veli!' (Oh, zoete kussen, o warme strelingen, terwijl ik trillend de prachtige vormen ontsluierde!) Als Tosca's 'prachtige vormen' aan het slot naar beneden suizen, is het niet meer dan een dramatische juistheid deze melodie te laten horen in een hoekige, agressief aandoende variant. Een soort van laatste cynische oprisping van Baron Scarpia, alsof hij in een ultieme doodsrochel Cavaradossi's lyrische beschrijving van Tosca's 'prachtige vormen', die weldra hun schoonheid op brute wijze zullen verliezen, belachelijk maakt.

Puccini was teveel een man van het theater om een sterk theatraal effect niet met een even sterk muzikaal effect te onderstrepen. Toen de Tilburgse Tosca destijds over de kantelen sprong, was ik daarvan al overtuigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden