Eeuwenoude geschriften gered

Eigenaren privébibliotheken hielden manuscripten uit handen van islamisten

Kinderen brachten ze op handkarren naar de haven, vanaf daar ging het over de rivier richting Bamako. "Binnen vier dagen was de evacuatie volbracht", zegt Alpha Wangara te midden van de lege schappen van de Al-Wangari-bibliotheek, diep verscholen in de uit leem opgetrokken stad.

In de internationale berichtgeving over de manuscripten van Timboektoe lag de nadruk steeds op instituut Ahmed Baba en zijn 30.000 manuscripten. Minder bekend is dat de stad zo'n veertig privébibliotheken herbergt. Tezamen bevatten die zeker honderdduizend geschriften. Toen de Toeareg en islamisten vorig jaar Timboektoe innamen, troffen de eigenaren ervan zelf hun maatregelen.

Op de binnenplaats van het instituut Ahmed Baba liggen de verbrande resten van tientallen eeuwenoude manuscripten. Een giftig afscheidscadeau van de bezetters. Toen Franse troepen de stad naderden staken de laatst overgebleven djihadisten de zaak in brand. Het leeuwedeel van de eeuwenoude en zeer kostbare geschriften van het in 1973 opgerichte instituut was toen al lang en breed naar de hoofdstad overgebracht - met hulp van westerse instanties als het Prins Claus Fonds en de Duitse ambassade.

De privébibliotheken daarentegen waren grotendeels op zichzelf aangewezen. Naar nu blijkt namen de eigenaren geen halve maatregelen. De bibliotheek van Wangara werd in 1500 gesticht en is de oudste van Timboektoe. Vanaf de zestiende eeuw zou de stad uitgroeien tot een islamitisch kenniscentrum van ongeëvenaarde omvang.

Ahmed Baba (1556-1627), Timboektoes prominentste geleerde, studeerde reeds in de bibliotheek van de familie Wangara. De collectie bevat manuscripten die handelen over astronomie, wiskunde, geneeskunst en esoterie.

"Direct na het begin van de bezetting maakten we een begin met de evacuatie", zegt Wangara. Verstopt in kruiken of in plastic tussen groenten en fruit ging het eerst vijftien kilometer over de weg. Eenmaal bij de Niger werd de zaak overgeheveld in een pinasse, een gemotoriseerde kano. Vervolgens ging het naar een opslagruimte in de hoofdstad, achthonderd kilometer stroomopwaarts.

Terugkeer van de manuscripten is nog niet aan de orde. Wangara acht de situatie in Timboektoe daarvoor nog te risicovol. Vorige week nog hielden Franse legerofficieren journalisten in de stad voor dat een aanval 'imminent' was. Het verderop gelegen Gao kreeg eerder al te maken met hernieuwde aanvallen door islamisten.

Darhamana Moulaye laat zich daar niet door afschrikken. Trots toont hij een stapeltje manuscripten, de oudste dateert uit de elfde eeuw. Moulaye beheert de Sidi Zeiyane Haidara bibliotheek, elders in de stad. Deze bevat werken van theologische aard, maar er zijn ook geschriften over exacte wetenschappen, letteren en schone kunsten.

Moulaye koos ervoor de collectie tijdens de bezetting in de stad zelf te verstoppen. Waar precies wil hij niet zeggen. Een deel ervan is nu weer terug in de bibliotheek. Op de koele binnenplaats bladert Moulaye door een eeuwenoude koran. Sierlijke kaligrafie en kleurrijke verluchtingen wisselen elkaar af.

Wie zou zoiets prachtigs willen vernietigen? De islamisten die de stad bezetten, behoren tot het salafisme legt Moulaye uit. Een ultra-orthodoxe stroming binnen de islam. "Ze denken dat de manuscripten verderfelijke magie bevatten en dus ketters zijn", zegt hij.

Moulaye wijst erop dat slechts een deel van zijn collectie serieus is bestudeerd. De rest wacht nog op ontginning. Dat geldt voor meer privébibliotheken in de stad.

"Ik wil catalogiseren, restaureren en digitaliseren", zegt Moulaye. "Maar het ontbreekt me aan middelen. Ik wil niets liever dan mijn collectie toegankelijk maken, het liefst ook voor mensen buiten Mali. Dat is de beste garantie voor het behoud van deze unieke manuscripten."

Projecten van Thabo Mbeki en Moammar Kadafi
De manuscripten van Timboektoe zijn lang niet alleen voer voor wetenschappelijk onderzoekers. Ook Afrikaanse staatshoofden interesseren zich ervoor, in het bijzonder diegenen die de zaak van het Panafrikanisme zijn toegedaan. Thabo Mbeki bijvoorbeeld, de voormalig president van Zuid-Afrika. Voor hem vormden de manuscripten het bewijs dat de geschiedenis van het continent niet alleen door de koloniale overheersers was beschreven, maar ook door Afrikanen zelf.

'Timboektoe' rekende af met het vooroordeel dat Afrika slechts over orale traditie beschikte. In 2001 bezocht Mbeki Timboektoe. Zuid-Afrika betaalde mee aan de nieuwbouw van het Institut Ahmed Baba, dat in 2009 gereed kwam. Ook Moammar Kadafi, de in 2011 gevallen Libische leider, had projecten in Timboektoe lopen. Zo liet hij er een kanaal van vijftien kilometer naar de Niger dreggen en bouwde hij een villa even buiten de stad. De villa werd afgelopen januari door een Franse bom verwoest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden