Eeuwen Poolse ikonen in Uden door Ada van Deijk

Met de tentoonstelling 'Ikonen uit Polen' heeft het Museum voor Religieuze Kunst te Uden een heel fraaie collectie in huis. Zo'n zestig ikonen uit Sanok, een stad in het zuidoosten van Polen, hebben conservator Leon van Liebergen en burgemeester Schampers van Uden naar Nederland weten te halen.

Dat is bijzonder, niet alleen omdat het om zeer prachtige ikonen van een indrukwekkend formaat gaat, maar ook om ikonen die jarenlang in het depot moesten blijven van het communistisch regime in Polen.

In totaal bezit het historisch museum in Sanok ruim 700 ikonen, een onvoorstelbare schat als je alleen al afgaat op de hoge kwaliteit van de ikonen die nu in Uden zijn.

Grotendeels gaat het om ikonen uit de Oekraine, een gebied dat tot heden wat het kunsthistorisch onderzoek naar ikonen aangaat - nauwelijks aandacht krijgt, zo schrijft directeur W. Banach van het museum in de tentoonstellingscatalogus. De conservator van zijn museum, R. Buskupski, schreef voor de catalogus een boeiend overzicht, waarbij hij niet alleen ingaat op het materiaal en de techniek, maar ook op de stijlontwikkeling van de Oekraiense ikonen.

De invloeden die bij de Oekraiense ikonen te bespeuren zijn, zijn zeer uiteenlopend. Zo is er een groep van 15de-eeuwse ikonen die nog erg vlak en weinig driedimensionaal van karakter is, terwijl in die periode ook ikonen vervaardigd werden met subtiele kleurnuances en nauwelijks waarneembare, ingebrande contouren. Het sterfbed van Maria, het eerste catalogusnummer, is een voorbeeld van de eerste groep. Christus als wereldheerser - Pantocrator -, het tweede nummer, is een voorbeeld van de tweede groep.

Rond 1520 komt er geleidelijk aan meer kleur en levendigheid in de voorstellingen. De twee ikonen van Christus Pantocrator en van de Annunciatie (nrs. 4 en 10) zijn daar ontroerende voorbeelden van. Ondanks het feit dat de Annunciatieikoon erg beschadigd is, bleef het tedere karakter van de voorstelling onaangetast.

Wat ook opvalt bij de ikonen van na 1520 is dat de marges versierd worden met planten- en geometrische motieven, zoals bij de fraaie ikonen van Simeon de Pilaarheilige en de Geboorte van Maria.

In de 17de eeuw wordt de lijst en dus ook de rol van de schrijnwerker veel belangrijker. Barokke invloeden zijn dan duidelijk zichtbaar. Prenten gaan steeds meer als inspiratiebron voor de schilders dienen, zoals ook blijkt uit de ikonen die als thema Maria met het Christuskind hebben dat zijn wang tegen die van zijn moeder vlijt.

De 18de eeuw laat een duidelijke terugval in kwaliteit zien. De samenstellers zijn er niet voor teruggeschrokken om die kwalitatieve achteruitgang ook in beeld te brengen. Het laatste gedeelte van de tentoonstelling toont een en ander van die ikonen. Ze zijn geinspireerd door de volksschilderkunst en dan vooral door de glasschilderkunst.

Ook in de 19de eeuw blijft de artistieke kwaliteit beneden peil. Gelukkig betreft dit een minderheid van de ikonen, voor het merendeel zijn er nogal wat bijzondere ikonen in Uden te zien. Zo is er een ikoon die Maria in een mandorla toont. Dat is zeldzaam, omdat de mandorla - een amandelvormige omlijsting - eigenlijk uitsluitend is voorbehouden aan de voorstelling van Christus Pantocrator. Hier rust de blauwe mandorla tegen een rode vierkante achtergrond: de hemelse sferen tegenover de aardse sferen. Misschien achtte de schilder deze bijzondere ikonografie gerechtvaardigd, omdat Maria hier fungeert als zetel voor de jonge Christus Pantocrator.

Merkwaardige dramatiek is te zien in een ikoon die de verheerlijking van Christus op de berg Tabor voorstelt. Getracht is de spanning weer te geven tussen het mysterie van de Verheerlijking en de vrees van de drie apostelen. Het is een sterk lineair opgezet ontwerp. De paniek van de apostelen krijgt echter extra beweging doordat zij als het ware van de ikoon naar beneden dreigen te vallen. Een van de apostelen verliest daarbij zowat zijn sandaal.

Interessant is ook een ikoon die de zogenaamde Moeder Gods Hodigitria voorstelt. Met Hodigitria wordt 'Weggeleidster' bedoeld, een naam afgeleid van een genade-ikoon in het klooster Hodedon in Constantinopel. Op deze voorstelling wijst Maria met de rechterhand naar haar kind dat zij op haar arm draagt. Het Christuskind houdt een schriftrol vast en maakt een spreekgebaar. Het is vooral de ultraviolette kleur van het kleed van Maria die deze ikoon uniek maakt in de Oekraiense schilderkunst.

Een schitterend overzicht van wat zich in de Oekraiene aan ikonenschilderkunst heeft ontwikkeld, van topkwaliteit naar wat sommigen een flopkwaliteit zullen vinden. Gelukkig overheersen de toppers.

Ikonen uit Polen. Tot 1 maart in het Museum voor Religieuze Kunst: Vorstenburg 1, Uden. Geopend: di.vr.: 1017, za. / zo.: 1317 uur, maandag gesloten. Catalogus: 20,00.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden