Eet eens een stukje orgaanvlees

Fresco maakt korte metten met romantische ideeën over verantwoord eten en voedsel produceren

Eten omvat veel meer dan alleen de brandstof nuttigen waar je lijf op loopt. Het is ook cultuur en status, genot, schuld en boete, lekker of vies. Eten gaat over de geschiedenis van de eter en die van zijn stam en die van zijn soort, homo sapiens. Wie de huidige obesitasproblematiek alleen beschouwt als een optelsommetje van calorieën, kan niet verklaren waarom mensen die zijn afgevallen, steeds weer aankomen. Wie alleen kijkt naar laboratoriumratten die geen last hebben van gentech-voedsel, snapt niet waarom er mensen zijn die zo gemanipuleerde ingrediënten tóch niet willen eten.

Louise Fresco, voormalig hoofd van het VN-voedselprogramma FAO, snapt de complexiteit van eten heel goed. De culturele en historische aspecten van onze maaltijden komen uitgebreid aan bod in haar boek 'Hamburgers in het paradijs'. De ethische aspecten ook: eten is, in de woorden van Fresco, 'een bron van intense verwarring'. Dat slaat op de problemen die achter onze maaltijden schuilen: ons eten heeft van doen met zaken als klimaatverandering, overbevissing, uitbuiting van mens en dier, en dan word je er ook nog eens dik van. Maar Fresco wijst ook op kwesties van een andere orde: Als je arm bent, is voedsel een obsessie, en als je rijk bent, wordt het dat weer. En: als je vrijwel alles kunt eten, wat moet je dan eten?

'Hamburgers in het paradijs' probeert een deel van de verwarring weg te nemen. Het boek mag je gerust ambitieus noemen. Het is bijna twee keer zo dik geworden als de uitgever oorspronkelijk in gedachten had, en draagt de woorden 'magnum opus' op de achterflap. De voornaamste kanten aan de productie van ons eten - landbouw, en moet dat nou biologisch of juist niet? Biotechnologie, overbevissing, overgewicht enzovoorts - krijgen elk een hoofdstuk. Het zijn stuk voor stuk onderwerpen die zelf meerdere boeken verdienen, en die boeken bestaan ook. Experts zullen in Fresco's boek daarom weinig nieuws vinden, maar de rest van de mensheid kan echt wat opsteken.

Dat is nodig ook, want zoals Fresco schrijft: "Het schrikbarende onbegrip over hoe voedsel op ons bord komt, staat elke zinvolle discussie in de weg." De hoogleraar duurzame ontwikkeling is optimistisch. "Er is veel om bezorgd over te zijn, maar ook veel dat goed gaat, of ten goede kan veranderen. Uiteindelijk zullen wij in staat zijn mensen te voeden op een manier die zowel duurzaam als gezond is, én waarbij het eten eerlijk is verdeeld. Er is geen rechtvaardiging voor doemscenario's of draconische maatregelen."

Het is wel nodig om korte metten te maken met romantische ideeën over eten en de productie daarvan. Het bijbelse paradijs uit de titel van haar boek, waar overvloed en harmonie heersen, kan hier op aarde niet bestaan, schrijft Fresco. Wie dat wel gelooft, begrijpt de essentie van de voedselproductie niet. Die essentie is eenvoudig: in de ecologie krijg je niets voor niets. Je kunt niet én de natuur beschermen én de wereld voeden én minder arbeid inzetten én kunstmest laten staan én geen conserveermiddelen toevoegen én én én.

Fresco pakt gevoelige kwesties geduldig één voor één aan, met respect voor de emoties, maar ook met nuance. "Varkenslapjes en kalfslapjes kunnen niet over één kam geschoren worden", legt ze uit in het hoofdstuk over de ecologie, economie en ethiek van vlees eten. En de hamburger, toch hét symbool van alles wat mis is met ons moderne voedingspatroon, heeft ook nut. Het fijngemalen restvlees zorgt er namelijk voor dat de koe optimaal gebruikt wordt. "Hamburgers uitbannen zou wel eens tot grotere schaarste kunnen leiden in plaats van minder. Land en dieren zullen minder efficiënt gebruikt worden." Op dezelfde manier is onze weerzin tegen orgaanvlees zo zonde: juist daarin zitten allemaal belangrijke voedingsstoffen.

Biologische landbouw lijkt nobel, maar je hebt wel veel meer landbouwgrond nodig om dezelfde hoeveelheid voedsel te produceren. Leuk dat er geen landbouwgif op de producten zit, maar die mogen bij conventionele landbouw ook niet achterblijven. Genetische modificatie klinkt eng, maar er valt ontzettend veel mee te winnen, juist ook voor de allerarmsten op de wereld. Ouderwets eten is heerlijk nostalgisch, maar wie wil daarvoor nog zelf alles met de hand klaarmaken, elke dag? Fresco: "Als er Indiërs naar de Povlakte gehaald moeten worden omdat de Italianen zelf geen Parmezaanse kaas meer willen maken, kun je je afvragen waar de grenzen van de traditie liggen."

Fresco's gewoonte om dat te vertellen aan de hand van schilderijen, terwijl allerlei andere illustraties toch ook nuttig zouden zijn geweest, komt erg pretentieus over. Datzelfde geldt voor de soms wel erg uitgebreide verwijzingen naar mythologie en geschiedenis, en het gebruik van spreekwoorden. Zo begint het hoofdstuk over brood met historische citaten, Flaubert, het Gilgamesj-epos, de muiterij op de Bounty, verwijzingen naar schilderijen, het Joodse Pesach-feest en nog veel meer, voordat het eindelijk een keer echt gaat over graan verbouwen, malen en bakken.

Dat Fresco af en toe uitglijdt over haar eigen intellectualisme is niet heel verbazingwekkend voor wie haar werk kent. Bijzonder is dat 'Hamburgers in het paradijs' ondanks die uitglijders de ambities waarmaakt. Het is een aanrader voor iedereen die wel eens eet.

Iedereen zou op school over landbouw en voedsel moeten leren, vindt de hoogleraar. "Regels, markten, onderwijs en overheden helpen niet als er niet ook iets verandert in hoe wij leven. Het meest treurige is de hoogmoed waarmee we consumeren, alsof de wereld van ons is, en de desillusie als blijkt dat consumptie weinig vreugde biedt en ook de aarde aantast."

Een wereld die duurzaam te eten heeft, begint bij zelfreflectie. En misschien een stukje orgaanvlees op zijn tijd.

Louise O. Fresco: Hamburgers in het paradijs. Bert Bakker, Amsterdam; 528 blz, € 24,95

Je kunt niet én de natuur beschermen, én de wereld voeden, én minder kunstmest, én, én, én

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden