EER

'Wie zijn oor goed te luisteren legt, kan horen hoeveel haat, ressentiment, frustratie en woede er heerst onder moslims in de Arabische wereld.' Cultureel antropoloog Hans Werdmölder legt uit hoe het komt dat ook gewone moslims zoveel begrip hebben voor de terroristische aanslagen in de VS.

De zelfmoordaanslagen van een aantal moslimfundamentalisten op goed geselecteerde doelwitten in de Verenigde Staten kunnen wereldwijd rekenen op begrip van de moslimgemeenschap. Niet alleen in Palestina, Jordanië of Pakistan, maar de terreuracties krijgen ook de steun van gewone moslims in Nederland.

Waarom staan Marokkaanse jongens in Ede of in het Rotterdamse Crooswijk spontaan te juichen als duizenden onschuldige slachtoffers in de Verenigde Staten doelbewust en op lafhartige wijze worden vermoord? Hoe is dit in godsnaam mogelijk, vragen vele Nederlanders zich vertwijfeld af. Men ervaart het als een klap in het gezicht. Op de Nederlandse televisie geven Nederlandse deskundigen en vertegenwoordigers van de moslimgemeenschap nogal luchtig commentaar: 'Ach, je moet niet te veel aandacht geven aan dit soort emoties van de straat. Het is maar een klein groepje dat we niet al te serieus moeten nemen', zo luiden de sussende reacties. Inmiddels heeft de Marokkaanse gemeenschap in Ede haar verontschuldigingen aangeboden en Nederlandse moslimleiders hebben publiekelijk afstand genomen van dit soort steunbetuigingen aan de terreurdaden. En daarmee lijkt de zaak afgehandeld.

Is dat niet wat al te simpel en zijn de woorden niet te geruststellend? De spontane steunbetuigingen van Marokkaanse jongens kunnen niet zomaar worden afgedaan als domme, nogal naïeve reacties van verwende Marokkaanse pubers, die niet weten waarom en op grond waarvan ze juichen. Ze staan ook niet alleen in hun spontane steun. Op maghreb.nl oftewel het 'Virtuele Huis van Marokko' - de Nederlandse internetsite van Marokkanen - kunnen we lezen hoe zelfbewuste moslimjongeren reageren op de terroristische aanslagen in Amerika. Hun reacties komen min of meer hier op neer: 'Nu krijgt dat grote, machtige en onverslaanbaar geachte Amerika, dat jarenlang de Arabieren heeft geprovoceerd en vernederd, een koekje van eigen deeg.'

Daags na de ramp is, in opdracht van het migrantenmagazine Contrast, een enquête uitgevoerd onder 426 willekeurige Nederlandse moslims. Hieruit blijkt dat 68 procent van die Nederlandse moslims zeggen dat zij 'een beetje' tot 'volledig begrip' hebben voor de aanslagen. Het getoonde begrip leidt niet automatisch tot goedkeuring. De meeste moslims in Nederland staan niet te juichen, ze betreuren de onschuldige slachtoffers, maar er is toch sprake van begrip.

Gevraagd naar hun mening in de tv-rubriek 'Nova' menen de ministers Zalm en Van Aartsen dat niet te veel aandacht moet worden geschonken aan het onderzoek. De uitkomsten worden gebagatelliseerd en de selectie van de ondervraagde personen roept vragen op. Alweer die sussende, vergoelijkende houding, ditmaal uit de mond van politici. De enquête wijst er juist op dat de ongecontroleerde en spontane meningen van een handvol moslimjongeren een veel breder draagvlak hebben. Waarom zouden we geen politieke conclusies mogen trekken uit de combinatie van juichende reacties op straat, leedvermaak op het internet en begrip van de gewone moslims?

Om de reacties van de moslims beter te kunnen begrijpen, dienen we aandacht te schenken aan de elementen van eer en wraak. In de moslimsamenleving speelt eer een centrale rol voor het begrijpen van alledaags menselijk gedrag. Eer heeft alles te maken met de manier waarop mensen naar zichzelf en naar anderen kijken. Eer is bovendien niet zozeer een persoonlijke eigenschap van individuen, maar impliceert een gedragscode over hoe mensen publiekelijk met elkaar behoren om te gaan. Volgens die code staan mannen boven vrouwen, ouderen boven jongeren en gelovigen boven niet-gelovigen.

Daarbij komt dat de identiteit van een persoon slechts kan worden gedefinieerd in relatie tot anderen. Een bekend Arabisch gezegde luidt: 'Je bent degene die anderen denken dat je bent'. Die anderen kunnen zijn: familie, gezin, vrienden, dorpelingen, landgenoten en geloofsgenoten. Binnen de familie en het gezin is de man verantwoordelijk voor het gedrag van zijn vrouw(en) en kinderen. Een man kan zijn eer verliezen doordat zijn echtgenote of dochters zich niet betamelijk gedragen, door het onfatsoenlijke of criminele gedrag van zijn kinderen, door dochters die van huis weglopen en door afvalligheid van het geloof. Steeds weer is het de eigen gemeenschap die een oordeel geeft over het gedrag in de vorm van roddel en achterklap, maar ook door het tonen van respect. Hoe meer een man in staat is een achtenswaardige rol te vervullen, des te meer respect, gezag en aanzien hij geniet in de gemeenschap. Het ergste dat hem kan overkomen, is aangetast te worden in zijn eer en goede naam. Als dat gebeurt, dan móet hij daarop reageren, want een man zonder eer is het niet waard om te leven.

Wanneer een man zich aangetast voelt in zijn eer en goede naam, kan hij zijn vrouw, zoon, dochter of ander familielid verstoten. In het uiterste geval kan dit zelfs leiden tot geweld en tot de dood van de beschuldigde. In het laatste geval spraken we van eerwraak. In de Turkse gemeenschap wordt in dit verband gesproken over het herstel ofwel het zuiveren van de eer. Niet alleen in Turkije, overal in de Arabische wereld komt verhulde en onverhulde eerwraak voor. Op een wat hoger niveau kan het ook gaan om het zuiveren van de collectieve eer. In dergelijke gevallen gaat het om de eer van trots op het vaderland, het geloof en Allah. Om de reacties van de moslims op de terreuraanslagen in de Verenigde Staten te kunnen begrijpen, moeten we weten dat zij zich al jarenlang door het beleid en de politiek van de VS geprovoceerd en vernederd voelen.

De terroristen hebben heel bewust hun dodelijke projectielen gericht op de Verenigde Staten van Amerika, die algemeen worden gezien als de grootste schenders van de eer en het aanzien van de moslims. Wie zijn oor goed te luisteren legt, kan horen hoeveel haat, ressentiment, frustratie en woede er heerst onder moslims in de Arabische wereld. Al in het begin van de jaren tachtig beschuldigde de Iraanse geestelijke Khomeini de Shah en andere pro-westerse regimes ervan dat zij te nauwe banden onderhouden met de VS. In de ogen van Khomeini en zijn volgelingen gedroegen zij zich als pionnen van 'de Grote Satan'. Die reputatie hebben de VS nog eens bevestigd door de Golfoorlog tegen Irak. Bovendien houden ze al jarenlang Israël de hand boven het hoofd; dagelijks worden

Palestijnen gedood door Amerikaanse wapens. Meer in het algemeen staan de VS voor luxe, rijkdom en decadentie.

De diabolisering van de VS heeft zich in rap tempo voortgezet, terwijl de strijd zich tegelijkertijd richt op zogenaamde 'schijnmoslims' die evenzeer gehaat worden: islamitische staatslieden en hun veelal in het Westen opgeleide aanhangers, die allerlei westerse ideeën en gebruiken zomaar toelaten. De voormalige president Sadat van Egypte was een van de eerste slachtoffers van de wraak van de Islamitische Djihad- fundamentalisten.

De fundamentalisten bouwen voort op de eeuwenoude gespannen relatie tussen joden, christenen en moslims. Hoewel joden en christenen, als 'mensen van het boek', lange tijd vreedzaam in de islamitische wereld konden verblijven, heeft de gewone moslimbevolking ook altijd gevoelens van wrok tegen deze groepen gekoesterd. De huidige fundamentalisten sluiten daarbij aan. De aanslag heeft wereldwijd de tegenstellingen tussen moslims en christenen aangewakkerd en verscherpt. De solidariteit van de islamitische gemeenschap strekt zich ook uit over de moslims in Nederland.

De onverhoedse aanslag van de Arabische terroristen was doelbewust gericht op de pijlers waar de macht van de VS op rust. De Twin Towers in Manhattan staan voor de macht van het geld, het Pentagon vormt de belichaming van de militaire macht en in het Witte Huis zetelt de politieke macht. De symboliek van de gekozen doelwitten kon niet treffender zijn. Wereldwijd hebben vele moslims dit direct herkend. De plegers van de aanslag hebben zichzelf opgeofferd met het doel de eer en het aanzien van de moslimgemeenschap te redden. Zij hebben daarmee de eer van de moslims gezuiverd. De beramers van de aanslag zijn daarom de nieuwe helden van het gewone volk. Hun namen worden gekalligrafeerd in gouden letters en de families zullen worden overladen met eer. De aanslag kan daarom worden beschouwd als een vorm van universele eerwraak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden