'Eerste Kamerleden zijn te veel partijlid'

interview De Eerste Kamer opereert te politiek, vindt voormalig senator voor GroenLinks Bas de Gaay Fortman. Senatoren behoren het hele volk vertegenwoordigen, betoogt hij.

Bas de Gaay Fortman, voormalig (aan het woord 'ex' heeft hij een grondige hekel) politiek leider van de PPR en senator voor GroenLinks, heeft een ideaalbeeld van de politicus waar tot zijn grote spijt huidige leden van de Tweede en Eerste Kamer niet aan voldoen. Zij verwoorden de standpunten die hun kiezers volgens hun inschatting hebben, maar voldoen totaal niet aan het voorschrift uit artikel 50 van de Grondwet: de Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk. Met name voor de Eerste Kamer is dat een grote fout, meent De Gaay Forman.

Gisteren hield de voormalig politicus en, nog steeds, hoogleraar, een lezing in het hol van de leeuw. In de Eerste Kamer sprak hij voor de bijna tien jaar geleden door zijn oud-collega's Hans Dijkstal en Mohammed Rabbae opgerichte beweging 'Eén land, één samenleving' over onder meer de rol en functie van de Eerste Kamer.

Met stijgende verbazing zag De Gaay Fortman (Den Haag, 1937) de pas afgesloten campagne voor de verkiezingen van de Provinciale Staten en, indirect, de Eerste Kamer aan. "De kiezer werd door de politici gevraagd de politieke verhoudingen in dit land opnieuw te bepalen. En dat net twee jaar na de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Is het dan raar dat de kiezer zo massaal niet kwam opdagen?", is zijn retorische vraag.

Hij wil nog net niet spreken van een systeemcrisis in de parlementaire democratie, maar houdt het vooralsnog op een grondige systeemverandering die gaande is. De nadruk op vóór de parlementaire behandeling forceren van politieke meerderheden, die ook voor wat betreft de Eerste Kamer steeds sterker wordt, irriteert De Gaay Fortman. Hij is nog steeds een voorstander van een tweekamerstelsel, maar de leden van de Eerste Kamer maken het hem steeds moeilijker dat standpunt vast te houden. "Als ik nu zou moeten stemmen, zou ik voor de initiatiefwet van GroenLinks stemmen, die de rechter de vrijheid geeft aan de Grondwet te toetsen. Louter omdat er geen beter voorstel is."

"Kijk, je hebt grofweg drie soorten stelsels: het Zwitserse met referenda, waarbij ook wetten en zelfs bepalingen in de grondwet rechtstreeks door het volk kunnen worden aangenomen of gewijzigd. Het Amerikaanse en Duitse, met een rechter die toetst aan de grondwet. En je hebt het onze. Dat laatste werkt alleen als de Kamer met de minste bevoegdheden ook een eigensoortige rol kiest. Zoals de afweging hoe een voorstel zich tot de Grondwet verhoudt. Al in mijn tijd als lid van de Eerste Kamer viel het woord Grondwet niet of nauwelijks. Toen ik ooit de staatssecretaris van sociale zaken Louw de Graaf vroeg of de verlagingen van de uitkeringen in zijn stelselwijziging sociale zekerheid niet in strijd waren met grondwetsbepalingen over de zorg van de overheid voor bestaanszekerheid, kreeg ik niet eens antwoord. Als de Eerste Kamer zo omgaat met haar door de Grondwet gegeven taak voorstellen te toetsen aan diezelfde Grondwet, dan is het einde van de Eerste Kamer nabij. Dan begin ik ook voorstander te worden van een toets door de rechter en kun je afvragen of de Eerste Kamer nog bestaansrecht heeft."

"Eerste Kamerleden zijn steeds meer in de eerste plaats partijleden en pas daarna lid van een orgaan dat het gehele Nederlandse volk moet vertegenwoordigen. Zo'n Loek Hermans! Hoe kan de lijsttrekker van de VVD nou zeggen dat het wel een goed idee is dat Eerste Kamerleden af en toe verantwoording afleggen aan hen die hen kozen, de leden van Provinciale Staten? Kamerleden leggen geen verantwoording af aan de eigen kiezers, maar in het parlement aan elkaar. Via de media zijn ze bovendien aanspreekbaar voor het Nederlandse volk."

De oorzaak van het probleem - de steeds politieker opererende Eerste Kamer - ligt volgens De Gaay Fortman in de identieke basis voor de kandidaatstelling voor Tweede en Eerste Kamer. "De kandidaatstelling is het belangrijkste moment in het proces dat leidt tot de samenstelling van een parlement. Dat gaat in beide Kamers via partijbestuur, partijcongres of hoe de partij het ook georganiseerd heeft. Ook Eerste Kamerleden zijn schatplichtig aan die mensen. Meer dan in mijn tijd zijn het, net als mensen van 'de overkant' (de Tweede Kamer, red.), figuren die al lid waren van de jongerenvereniging van hun partij. Ze hebben een partijcarrière doorlopen. Hoe weet ik niet precies, maar het zou goed zijn als de kandidaatstelling voor de Eerste Kamer niet langer via partijen gaat. Twintig jaar geleden had het bijvoorbeeld nog kunnen gaan via verkiezingen door leden van de vakbeweging, de werkgeversorganisaties en andere maatschappelijke verbanden, maar ook die zijn nu te zwak."

Volgens De Gaay Fortman zou de staatscommissie die ergens dit jaar gaat studeren op plaats en functie van de Eerste Kamer, ook eens moeten nadenken over de vraag of de bevoegdheden van de senaat niet moeten worden beperkt. Waarom moet ook de Eerste Kamer begrotingen goedkeuren, zo vraagt hij zich af. "Richt die bevoegdheden zo in dat de Eerste Kamer niet veel meer rest dan gewone wetsvoorstellen, die de Tweede Kamer heeft goedgekeurd, te toetsen aan beginselen van behoorlijke wetgeving en de Grondwet."

Hij is echter nog te veel politicus om zich illusies te maken. "Uit staatscommissies komt bijna nooit wetgeving voort. Helaas."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden