Eerst 'jonk geweest', later 'gebooren'

160In onze familiebijbel zijn vanaf 1794 geboorten bijgeschreven. Tot 1850 werd daar niet vermeld dat iemand 'gebooren' is maar dat hij of zij 'jonk is geweest'. Typisch Gronings dialect?

Jonk geweest, als synoniem van geboren zijn, kwam inderdaad in Groningen voor. In zijn 'Nieuw Groninger Woordenboek' (1929) vermeldde K. ter Laan het als jonk west: Hai het in Meertmoand (in maart) jonk west. Een variant was jonk geworden: 't Aignste (diezelfde) winter is ons lutje (kleine) Roulf jonk worn. Overigens beperkte het gebruik zich niet tot Groningen. Ook in Friesland, Overijssel, Gelderland, Utrecht en op Schouwen en Zuid-Beveland kon je 'ergens jong geweest (of geworden) zijn', volgens een artikel uit 1914 in het 'Woordenboek der Nederlandsche Taal'.

161Naar een voormalige functie of dito beroep kun je verwijzen met ex- en oud-: ex-predikant of oud-predikant. Voor mijn gevoel is er in zoverre een verschil in gevoelswaarde tussen die twee voorvoegsels dat aan ex meestal een verdacht luchtje zit.

Woordenboeken signaleren dit onderscheid (nog) niet, maar Onze Taal heeft er al eens de aandacht op gevestigd. De minder gunstige gevoelswaarde van ex- zou wel eens te wijten kunnen zijn aan het gebruik ervan als zelfstandig naamwoord ('vroegere echtgenote, echtgenoot, vriend of vriendin'). Dit impliceert immers vaak dat een relatie niet zonder slag of stoot, althans in figuurlijke zin, is beëindigd. Ook om een andere reden zijn ex- en oud- niet altijd verwisselbaar: een oud-strijder kan niet ex- zijn, een ex-vrouw of ex-man niet oud-.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden