Eerst de grap, dan de gruwel

Voor het eerst waagt romancier Rob van Essen zich aan het verhaal. Ook in dat genre levert hij juweeltjes af.

Rob van Essen (1963) had al een viertal romans geschreven toen hij in 2007 met zijn kroniek ’Het jaar waarin mijn vader stierf’ voor het eerst werkelijk de aandacht trok. Zijn volgende roman ’Visser’, een ijzersterk boek over de vervreemding van een hedendaagse leraar en vader, haalde zelfs de shortlist van de Libris Literatuurprijs 2009.

Het zojuist verschenen ’Elektriciteit’ is Van Essens eerste proeve op het gebied van het korte verhaal. Misschien opmerkelijk dat je eerst de lange adem uitprobeert alvorens werk van de korte adem te publiceren, maar het is nu eenmaal een gegeven dat het primaat van literair proza nog altijd bij de roman ligt, en niet bij novellen en verhalen.

Van Essens handelsmerk, een zakelijke, objectieve stijl gecombineerd met een borend observatievermogen, blijkt het ook op de korte baan uitstekend te doen.

’Elektriciteit’ bestaat uit twintig verhalen, de meeste kort tot zeer kort, met een paar uitschieters van meer dan twintig pagina’s. Dat zijn overigens niet de beste uit de bundel. ’Hoe ik mijn leraar Nederlands vermoordde’ bijvoorbeeld is een nogal nabokoviaans opgezet verhaal waarin genoemde leraar zijn dood tegemoet gaat terwijl hij stijl en opzet van het moordverhaal van zijn leerling becommentarieert. Aan het eind blijkt hij zijn leerling misbruikt te hebben. (Of niet? Je weet het bij van Essen nooit helemaal zeker.) Goed geschreven, dat wel, maar te ver gezocht en te zeer gewrocht. Zo te zien heeft Van Essen voor een verhaal met kop en staart en plot juist zijn lange adem nodig.

Veel sterker zijn de strakke, korte verhalen, soms niet meer dan schetsen. Bijvoorbeeld ’Scipio’s laatste woorden’, over een jongen die een nachtclubportier op tamelijk onschuldige wijze provoceert en daarmee zijn doodvonnis tekent. Van Essens verhalen zitten vol met dood en geweld, maar voluit tragisch zijn ze vrijwel nergens. Door zijn objectiverende manier van schrijven hebben ze juist iets koels en hards. Ze leggen als het ware ongeëmotioneerd de gruwel en de grap van onze maatschappij bloot. Dat geldt bijvoorbeeld voor het titelverhaal, waarin de hoofdpersoon zijn vader, die hij niet kent, begluurt: een kwetsbaar thema, maar door de afstandelijke beschrijving precies goed belicht. En het geldt ook voor het verhaal ’Zondagochtend, zondagavond’ waarin een meisje haar vriend vraagt te masturberen volgens ’Dr. Lisettes gepatenteerde spermamethode’: boven een soort kartonnen schijf met diverse bestemmingen, en zo de besteding van de zondag probeert te manipuleren. Een korte en krachtige slapstick over seks en zondagse verveling.

Een ander juweeltje is het verhaal ’Toen we in Londen naast Freud woonden’ waarin een studentikoos type een volvette vagina over de verticale brievenbus van dr. Freud plakt, die loslaat zodra de beroemde dokter eraan trekt: „Freud raapte de kut uit het gras. Nadat hij er enige tijd naar had staan kijken, met een bedachtzame uitdrukking op zijn gezicht, stak hij hem onder zijn arm.” Prachtig, die suggestie dat de kwajongensstreek Freud nu juist zijn volledige gelijk lijkt te geven.

Van Essens verhalen gaan, onder een droog knisperende vertellaag, vaak over trauma’s, misverstanden, vergissingen. Hij beschrijft een ongemakkelijke wereld, maar hij doet het zo dat je er eerst om lacht en je laat inpakken alvorens de ware aard van de gebeurtenis tot je doordringt. Zijn korte verhalen werken zodoende vooral op de langere termijn.

Soms verwijzen ze ook naar elkaar, zoals het verhaal over de buurvrouw die al drie maanden dood in haar huis ligt en dat over de zelfmoordenaar die het liefst ongemerkt in z’n slaap zou overlijden. Het is maar hoe je ertegenaan kijkt.

In ’Elektriciteit’ kijkt Van Essen in twintig scènes tegen een op het eerste gezicht vaak alledaagse maar ten slotte nogal vreemde wereld aan. Met het oog maar vooral ook de pen van de meester.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden