Eerlijkheid en beloning in een Grieks heldenverhaal

Het Ajax-dilemma, filosofie van het leiderschap. Beeld Lemniscaat

Het Ajax-dilemma. Filosofie van het leiderschap
Paul Woodruff (vertaling en inleiding: Jan Vorstenbosch)
Lemniscaat, 240 blz. € 19,95
****

De schrijver

Paul Woodruff (1943) is filosoof, classicus en kenner van de Griekse Oudheid. Hij is bestuurder en hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Texas. Hij diende in het Amerikaanse leger in de Vietnam-oorlog van 1969 tot 1971 en behaalde in die tijd de rang van kapitein. Tot de boeken die hij schreef behoren ‘Eerbied’ (2001), ‘De eerste democratie’ (2005) en ‘De noodzaak van theater’ (2008).

Zijn thematiek

Leiderschap en beloning. Je zou ‘Het Ajax-dilemma’ zelfs een managementboek kunnen noemen, maar dan wel een heel atypisch managementboek. Welke kwaliteiten kenmerken een ware leider? Wanneer is een leider succesvol en stimulerend voor alle mensen die hij aanstuurt? Wat hebben mensen nodig om gemotiveerd te blijven, behalve geld en prikkels?

Zijn methode

Woodruff neemt één verhaal uit de Griekse mythologie als uitgangspunt en leidt daaruit alles af. Het eerste deel van het boek bestaat uit een uitgebreide hervertelling van dat verhaal, door de ogen van meerdere hoofdpersonen. Het tweede deel bestaat uit de lessen die er volgens Woodruff uit te trekken zijn.

Het verhaal

Ajax, tragische held in een stuk van Sophocles, is de tegenpool van Odysseus. Ajax is een spierbundel, een doener, een werkpaard in het leger. Als hij ergens nodig is in de strijd, hoeft hij niet eens geroepen te worden, hij weet zelf al waar hij moet zijn om zijn vrienden te redden. Zijn eergevoel en loyaliteit zijn groot en zijn inzet is hoog.

Odysseus, bekend van zijn list met het Trojaanse paard, is legendarisch vanwege zijn retorische vermogens. Hij kan spreken als de beste en is onovertroffen in zijn scherpzinnigheid en vindingrijkheid.

Koning en legerleider Agamemnon heeft beide archetypische krachten tegen elkaar uitgespeeld in een wedstrijd om te bepalen welke soldaat het belangrijkst is in zijn leger.

Dit pakt bijzonder slecht uit. Odysseus wint de prijs (het harnas van Achilles) omdat hij zo’n unieke en onmisbare strijder is. Ajax ontdekt dat Agamemnon hem ziet als een ‘os’, een dier met groot werkvermogen, eenvoudig met een stok aan te sporen. Hij voelt zich vernederd en glijdt af; het eindresultaat is zijn zelfmoord.

Zijn conclusie

Agamemnon heeft slecht leiderschap getoond; hij had zich moeten realiseren dat beide krachten essentieel zijn. Dat klinkt als een open deur, maar het is minder eenvoudig dan het lijkt. Want wie betekenisvolle beloningen wil geven, moet onderscheid maken. Maar wie onderscheid maakt, passeert bepaalde mensen, vaak de harde werkers, die zich ondergewaardeerd en oneerlijk behandeld zullen voelen. Het Ajax-dilemma, de keuze tussen de zogenaamd inwisselbare werkpaarden en het uitzonderlijke vernuft, is onoplosbaar. De les is dat wijs en rechtvaardig leiderschap ervoor zorgt dat dit dilemma nooit op de spits wordt gedreven.

Typerende zinnen

‘Eerlijkheid is een valkuil waarin rechtvaardigheid en mededogen ten onder gaan, waar leden van een groep onherstelbaar gekwetst worden. En toch is eerlijkheid vaak beschouwd als het hart van rechtvaardigheid. Dat kan niet juist zijn. Het hart van rechtvaardigheid is wijsheid.’

Reden om dit boek niet te lezen

Het hele boek beperkt zich werkelijk tot dat ene verhaal over Ajax, Odysseus en Agamemnon. Af en toe wordt het een beetje zijig en bevat het iets te veel herhaling. Als je niet houdt van leger-metaforen en allergisch bent voor een al te sterk mannelijk perspectief, is het geen aanrader.

Reden om dit boek wel te lezen

De beperking tot dat ene verhaal is tegelijkertijd ook de kracht van het boek. De auteur weet er buitengewoon veel lagen in te ontdekken. Als de lezer enkel de managementtheorie-achtige vragen zou horen die het startpunt vormen, zou hij snel afhaken. Maar de aanpak van Woodruff is zo bijzonder dat zelfs de grootste management-hater er persoonlijk nog wel iets van kan leren. Met grote precisie laat Woodruff zien dat het verband tussen rechtvaardigheid, eerlijkheid en mededogen heel anders is dan je in eerste instantie zou denken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden