Eerlijk winkeltje spelen in Culemborg

Het groeiend assortiment fairtradeproducten bij de supermarkt stelt consumenten steeds vaker voor de keus: ga ik voor 'gewoon' of pak ik de fairtradevariant? Volgens basisschool de Werfklas in Culemborg kun je bij die vraag niet vroeg genoeg stilstaan. In de hal van de school openden leerlingen onlangs hun eigen fairtradeshop.

Fairtradechocolade en -noten, die neemt de twaalfjarige Pubien Datthijn wel mee als ze boodschappen doet. En ook cadeautjes koopt ze graag fairtrade, in de Wereldwinkel. Maar de koffie die ze thuis drinken is niet fairtrade. "Nee sorry, dat is te duur voor mijn ouders. Dan krijgen we het zelf moeilijk." "En je loopt wel op Uggs", giechelt haar klasgenoot Minne Schamhart (11). Was er dan wel geld voor dure merklaarzen? "Die heb ik gekregen hoor, van een vriendin."

Het is vrijdagmiddag, even na twaalven. Groep acht van basisschool de Werfklas in Culemborg heeft net een aantal lessen 'economische aardrijkskunde' achter de rug. "Over eerlijke handel", licht Minne toe. "En over de herkomst van cacao, katoen en amandelen." Op het eerste gezicht ver van hun bed, maar de nieuw opgedane kennis levert interessante gesprekken op. Want in de supermarkt om de hoek staan de leerlingen - net als alle westerse consumenten - toch steeds vaker voor de keus: ga ik voor 'gewoon' of neem ik de fairtrade variant?

Vandaag bouwen ze in de hal van de school hun eigen fairtradeshop. Sira Bongers (12) en Ana van Kessel (12) slepen met houten planken en kistjes. "Bedenk even goed aan welke kant de mensen straks moeten afrekenen", adviseert de juf. Voorzichtig halen ze de koopwaar uit rieten tassen. Vilten hartjes, baboesjka's, armbanden, kerstballen, mokken, wat thee en rijst. Twee nieuwsgierige kleutertjes staan er met hun neus bovenop. "We gaan pas om één uur open, hoor."

Om de spullen in te kopen, bracht groep acht een bezoek aan de Fair Trade Original-groothandel, ook in Culemborg. In een film zagen ze hoe mensen in India tassen maken van straatafval. "Het is er zo arm", zegt Minne als ze eraan terugdenkt. "De straten zien er heel anders uit", vertelt Pubien. "Nou, straten kun je het eigenlijk niet noemen", vindt Sira.

De opbrengst van hun winkeltje gaat naar India. De kinderen uit de lagere klassen verkopen - ook voor India - zelfgemaakte pizza en muffins, vandaar dat er in de fairtradeshop van groep acht niet zoveel eten te koop is. "We wilden niet met elkaar concurreren". Maar de meiden weten best wat er in de supermarkten zoal aan eerlijk voedsel te krijgen is: "Hagelslag, pindakaas, jam, rijst, noedels, koffiepads, wijn, bananen en mango's."

Het assortiment fairtradelevensmiddelen in Nederland breidt alleen maar uit, met de supermarkt als belangrijkste afzetkanaal. In 2010 kocht de helft (49,5 procent) van alle Nederlandse huishoudens minimaal een keer per jaar een fairtradeproduct. Dat aantal is de afgelopen jaren sterk gestegen, blijkt uit het onderzoek 'Fairtrade in de boodschappentas 2010' van GfK Panelservices Benelux. In 2008 kocht nog niet eens een derde van de huishoudens (29,8 procent) een fairtradeproduct.

Florette Koning houdt zich al twintig jaar bezig met fairtrade. Jarenlang deed ze vrijwilligerswerk als wereldwinkelier en sinds drie jaar is ze actief in de Werkgroep Fairtrade Gemeente Culemborg. "Ik heb het Max Havelaar-keurmerk zien opkomen." Had fairtrade vroeger nog een geitenwollensokkenimago, tegenwoordig is het zelfs hip om fairtrade te kopen, merkt Koning. "Landelijk is er steeds meer aandacht voor, en van onderaf zetten wij het in onze eigen woonplaats ook op de kaart." Zelf drinkt ze al 'heel erg lang' fairtradekoffie en -thee. Sinds ze in de werkgroep zit, koopt ze ook altijd fairtraderijst. "Ik kreeg nog meer oog voor de producten die er zijn en ook daarbinnen wordt de keus steeds groter."

Volgens het onderzoeksrapport van GfK Panelservices Benelux is de groei in kopers mede te danken aan de overstap van Verkade naar fairtradechocolade, de overgang van supermarkt Plus naar fairtradebananen en het merk Puur & Eerlijk van Albert Heijn. "Een hele goede zet", vindt ook Koning. Eind 2010 zorgden de 'eerlijke chocoladeletters' van verschillende merken zelfs voor een piek van fairtradekopers.

De chocoladeletters ten spijt, laat nog altijd de helft van de huishoudens de fairtradeproducten links liggen. De 'niet-kopers' in het onderzoek noemden 'niet bewust zijn van fairtrade', 'de hogere prijs' en 'ik ben tevreden over mijn eigen/huidige merk' als belangrijkste redenen.

Sira uit groep acht begrijpt het wel: "Als je koffiepads van een bepaald merk gewend bent en die het lekkerst vindt, dan is het wel vervelend als ze die niet in een fairtrade variant hebben." Volgens Pubien heeft fairtrade inkopen doen alles te maken met gewoonte. "Het is het net als met voetbal, ben je voor AZ, dan word je ook niet opeens voor PSV." Minne: "Als je in de supermarkt staat, moet je er dus aan denken dat de boeren in de arme landen voor fairtradeproducten een eerlijke prijs krijgen. Met die gedachte kun je jezelf misschien overhalen."

Fairtrade heeft alles te maken met rechtvaardigheid, is ook de overtuiging van Koning. "Onze rijkdom hier hangt samen met de armoede daar. Als wij alles maar voor de allerlaagste prijs willen hebben, betaalt iemand anders daar de rekening voor." Het steunen van boeren in armere landen en het bijdragen aan eerlijke handel zijn precies de redenen waarom mensen wél voor fairtrade kiezen, blijkt ook uit het onderzoek 'Fairtrade in de boodschappentas 2010'.

Het is één uur. De school gaat uit en de winkel open. Francis van Kessel, de moeder van Ana, komt ook een kijkje nemen. "Mijn moeder zit in zo'n fairtradegroep", vertelt Ana. Net als Koning is Van Kessel actief in de plaatselijke fairtradewerkgroep.

Thuis eten ze zoveel mogelijk fairtrade. Het initiatief van supermarktketen Plus om uitsluitend fairtradebananen en -ananas te verkopen, vindt Van Kessel helemaal fantastisch. "Dan wordt het automatisch gekocht en is er dus geen keuze meer." En volgens Van Kessel hoeft fairtrade lang niet altijd duur te zijn. "Ook de Lidl verkoopt fairtradeproducten."

Maar appelsap haalt Van Kessel liever dichtbij, uit de Betuwe. "Als die appels eerst nog drie keer de oceaan over moeten vliegen, is dat heel belastend voor het milieu." In het ideale geval gaan biologisch en fairtrade hand in hand, vindt Van Kessel. Koning herkent het: "Mensen die open staan voor fairtrade, houden vaak ook van 'bio' en 'om de hoek'." Zelf heeft ze ook net veertig liter plaatselijke appelsap ingeslagen. Geplukt en geperst met haar buurtgenoten in de ecologische wijk Lanxmeer. Tropische sappen koopt Koning meestal wel fairtrade. "Maar niet altijd, want met een gezin gaat er toch aardig wat doorheen." En de wijn? "Soms fairtrade, maar meestal een ecologische variant van dichtbij. Mijn man is nogal kieskeurig met wijn."

Het winkeltje is inmiddels in vol bedrijf. Ouders, broertjes en zusjes kijken of er voor hen iets moois tussen ligt. "Mag ik dit volgende week betalen?" vraagt een moeder die net te weinig geld bij zich heeft voor de kerstkaarten.

Van Kessel ziet een verwrongen pakketje met rijst en een sausje. "Je moet het wel wat beter presenteren." Ze neemt het cadeaupakket in haar handen en zet de inhoud weer rechtop.

Als na een half uurtje de laatste klanten vertrokken zijn, maakt Minne de balans op. "We hebben meer dan twintig euro verdiend." De juf geeft haar een geldkistje om de buit op te bergen. "Dan kunnen jullie nu weer in de opruimstand". De rijst met het sausje staat er nog.

Eerlijk om de hoek

Ons boodschappenlijstje

De beste fairtradewijnen van 2012

Verkoopt Albert Heijn ook fairtradebroodbeleg? En welke fairtradewijn heeft Jumbo in de schappen staan? Met de zoekmachine op www.maxhavelaar.nl/producten/zoeken zoek je heel gericht naar eerlijke producten in de supermarkt bij jou om de hoek.

Op www.eerlijkwinkelen.nl staan 'eerlijke winkelroutes' door verschillende steden in Nederland, langs winkels en horecagelegenheden die fairtrade-, biologische en/of tweedehands producten aanbieden. De site is een initiatief van Doenersnet, het vrijwilligersnetwerk van Oxfam Novib.

Wie gebruikt er eigenlijk nog een boodschappenlijstje? Onderzoeksbureau Q&A bevroeg voor Stichting Max Havelaar in september hun onlineconsumentenpanel.

35 procent van de respondenten maakt altijd een boodschappenlijstje, 7 procent doet dat nooit

17 procent zet weleens eens bewust fairtradeproducten op het boodschappenlijstje. Onder 65-plussers ligt dat aanmerkelijk hoger: 27 procent.

De meeste lijstjes worden met pen en papier vervaardigd. 7 procent typt het lijstje in op de mobiele telefoon.

Wijn met een eerlijke afdronk. Vorige maand proefden wijnprofessionals maar liefst veertig soorten tijdens de jaarlijkse 'Fairtrade wijn verkiezing', een initiatief van Stichting Max Havelaar en wijnportal By the Grape, die dit jaar voor de derde keer gehouden werd. Drie Zuid-Afrikaanse wijnen ontvingen het predicaat 'Beste fairtrade wijn van 2012':

Rood

Van de 22 rode wijnen won de Zuid-Afrikaanse H-EERLIKWIJN Shiraz 2011. Volgens de jury een rijpe, volle wijn. Exclusief verkrijgbaar bij Jumbo-supermarkten.

Wit

De Koopmanskloof Chardonnay uit Stellenbosch werd verkozen tot beste witte wijn. "Een brede, volle, soepele Chardonnay", volgens de jury. De wijn is verkrijgbaar bij Deen, Coop, Boni, Jan Linders, Poiesz, Spar, Sligro, Vomar en Hoogvliet.

Rosé

In de categorie rosé kreeg de Koopmanskloof Pinotage Rosé een eervolle vermelding. Er werd in deze klasse geen prijs uitgereikt omdat te weinig roséwijnen waren ingestuurd om met elkaar te vergelijken. Verkrijgbaar bij Deen, Coop en Jan Linders.

Beste nieuwkomer

De Zuid-Afrikaanse Palesa Chenin Blanc kreeg het predicaat 'beste nieuwkomer', een aanmoedigingsprijs voor wijnen die nog niet in de winkel verkrijgbaar zijn. De jury vergeleek deze wijn met de frisse Spaanse Albariño.

Fairtrade Gemeente; een eervolle titel die aangeeft dat een gemeente een van de koplopers is op het gebied van eerlijke handel. Dat betekent meer eerlijke producten en aandacht voor fairtrade in bedrijven, op scholen, in sportkantines, bij supermarkten, kledingzaken, in kerken, cafés en op het gemeentekantoor.

De campagne is een initiatief van de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels, ICCO en Stichting Max Havelaar. Meer dan zeventig gemeenten zijn inmiddels actief , zestien gemeenten hebben de eretitel 'Fairtrade Gemeente' reeds bemachtigd. Kerken, scholen, universiteiten en hogescholen kunnen ook een titel in de wacht slepen. Culemborg mag zich sinds oktober 2010 'Fairtrade Gemeente' noemen. Supermarkten verrijkten hun fairtradeaanbod, restaurants schenken eerlijke koffie en thee en de banketbakker gebruikt nu fairtradechocolade voor zijn 'Sjekkelaaye Bollen' (Bossche bollen). De fietsenmaker pimpt fietsen met een fairtrade-bel of -fietstas en de juwelier verkoopt fairtradesieraden.

Culemborg heeft eretitel Fairtrade Gemeente
Florette Koning van de werkgroep Fairtrade Gemeente Culemborg: "In het begin waren mensen wel eens bang dat wij met een opgeheven vingertje ondernemers onder druk zouden zetten. Maar we houden het ludiek en positief: als ondernemers meedoen, zetten wij hen in het zonnetje." Basisschool de Werfklas in Culemborg wil ook 'Fairtrade School' worden. Meer informatie: www.fairtradegemeenten.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden