Eerherstel voor vergeten vulkaan

INTERVIEW | Geïntrigeerd door natuurgeweld ontrukte onderzoeksjournalist Philip Dröge de uitbarsting van Tambora - morgen op de kop af tweehonderd jaar geleden - aan de vergetelheid. 'Zelfs nu maakt de vulkaan nog slachtoffers.'

Wanneer ik voor het eerst van Tambora hoorde, weet ik niet meer, maar het is lang geleden. Rampen die de potentie hebben het leven op aarde te vernietigen intrigeren me, als jongetje was ik al gefascineerd door buitengewone natuurverschijnselen. Ik las 'Illustrated Classics', 'Kijk', de boeken van Jules Verne. Atlassen en landkaarten vond ik prachtig. Spannender dan het vlakke Groninger land waar wij woonden.

"Vreemde landen: geweldig. Ik had vragen als: waarom zijn dáár wel bergen en hier niet? Er is een familieverhaal dat mijn moeder vroeger vertelde: haar grootvader woonde in Batavia en had in 1883 de uitbarsting van Krakatau gehoord. Schitterend!

"Om het verschil tussen die vulkaan en Tambora aan te geven: de explosie van Krakatau werd gehoord op 600 kilometer afstand, de eruptie van Tambora, op 10 april 1815, tot op 2600 kilometer. De kracht van de explosie was gelijk aan 2500 maal 'Little Boy', de atoombom op Hiroshima.

"Toch heeft Tambora, in tegenstelling tot Krakatau, zich niet genesteld in het collectief geheugen. In 1815 waren er geen communicatiemiddelen als telegraaf en fotografie. Het eerste nieuws van de uitbarsting kwam pas eind november van dat jaar binnen in Engeland. De verspreiding van de vulkanische as door de atmosfeer ging sneller! En in 1815 had Europa natuurlijk wat anders aan het hoofd: de Slag bij Waterloo. Ja, in zekere zin kun je mijn boek zien als eerherstel voor Tambora."

"In 2009 deden vulkanologen onderzoek naast de vulkaan en ontdekten een versteende nederzetting: het Pompeï van Indonesië. Ik schreef toen een paar artikelen voor verschillende bladen en bedacht: dit is zo'n mooi verhaal, daar zit een boek in. Ik had destijds nog niet het idee dat ik er drie jaar mee bezig zou zijn. Ik kijk zelden drie weken vooruit, laat staan drie jaar."

Ooggetuigen

"Voorwaarde was dat ik ooggetuigenverslagen kon vinden. De eerste aantekening in mijn notitieboekje was: Dit boek moet over mensen gaan. In 2012 ben ik er serieus aan begonnen en het moest natuurlijk dit jaar af zijn: exact tweehonderd jaar na dato.

"Ik ben in archieven gedoken in onder meer Indonesië, Engeland, Zwitserland, Duitsland, Denemarken, Frankrijk en IJsland. Wanneer je documenten van tweehonderd jaar oud doorspit loop je grote kans aardig ziek te worden, kan ik je vertellen. Het papier uit 1815 is gemaakt van lompen, dat verpulvert. Niet echt goed voor je neus en keel. Achteraf was een mondkapje geen gek idee geweest.

"Er waren momenten waarop ik dacht: wat doe ik hier? Zat ik naar eindeloze reeksen berekeningen en illustraties te kijken; waar gáát dit over? Soms ben je op zoek naar die spreekwoordelijke speld in een hooiberg. Mis ik nu iets, zie ik het niet? Maar dan vind je her en der weer wat kleine brokjes en opeens heb je een eureka-moment."

"Of het leuk is, Tambora beklimmen? Eenmaal op de top wel. Ik ben een groot liefhebber van bergen, doe veel aan bergwandelen en wat heet klettersteigen. Tambora is 2850 meter hoog. Je begint in de tropen: in de jungle met spinnen, slangen en planten met weerhaakjes waardoor je huid aan gort gaat. Van je T-shirt blijft weinig over. 's Nachts is het ijzig koud. Er waait een constante wind, die vulkaangruis uit de krater blaast. Dat krijg je vol in je bakkes, je wordt gezandstraald.

"Ik had een videocamera bij me, die kon ik nadien welhaast weggooien. Toen ik na de afdaling onder de douche stond, kleurde het water zwart. Maar sta je eenmaal op de top: onbeschrijfelijk. Werkelijk, wát mooi.

"De krater: 600 meter loodrecht de diepte in, een omtrek van 21 kilometer - je kunt de overkant haast niet zien! Dan voel je je een nietig insect. De kleurenpracht van het gesteente: bruin, zwart, het groen van het mos... Grandioos. De krater sist nog steeds, de stoom komt uit de bodem. Buitenordentelijk."

"Ik had een ervaren gids en een drager; in je eentje zou je het niet overleven. Tweehonderd jaar na dato maakt de vulkaan nog steeds slachtoffers. Onlangs verdween op de berg een Indonesische minister. Hij ging met een fourwheeldrive naar boven, de man is nooit meer teruggevonden. Die is dus ergens naar beneden gekukeld.

"De gids die ons leidde, is in het dagelijks leven ambtenaar bij het kadaster. Tambora is een hobby van 'm, hij kent de berg op z'n duimpje. Hij kent de beste plekken om te overnachten, weet waar je water kunt vinden. Het is ondoenlijk om watervoorraden mee te slepen.

"Je bent van beneden naar boven en weer terug in totaal 24 uur onderweg. Op twee derde van de tocht zet je de tent op - dan is het eten, slapen en om 6 uur 's ochtends weer verder. Op de top heb je slechts een half uur de tijd, je moet voor het donker weer terug.

"Onze drager, een heuse klipgeit, rookte voortdurend kreteksigaretten. Dat zou je couleur locale kunnen noemen, maar had van mij wel minder gemogen. Eigenlijk heb ik in een walm van kruidnagel de berg bedwongen. En ondertussen adem je die vulkaanas in. Dat je nog steeds kunt voelen wat het geweest moet zijn: letterlijk adembenemend.

"Ik streef naar compleetheid, volledigheid van feiten. Van de vulkaan voor de uitbarsting bestaat maar één afbeelding, gemaakt door de Britse marine, die kuststreken in kaart bracht. Ik ben erg blij dat ik die heb kunnen achterhalen. Sommige dingen blijven echter in nevelen gehuld."

Hernhutters

"Ik heb veel experts gesproken, over de hele wereld. Ik kwam bijvoorbeeld in contact met een Amerikaanse professor die me wees op het Hernhutters-archief in Saksen. De Hernhutters zijn een religieuze groepering met missies in alle windstreken. Hun buitenposten stuurden met regelmaat rapporten naar het hoofdkwartier in Duitsland. Dus daar was een enorme hoeveelheid informatie te vinden over weersgesteldheid, leefomstandigheden en wat niet al. Ik vroeg de professor in kwestie waarom hijzelf dat archief niet in dook. Welnu: de beste man sprak geen Duits.

"Het bleek een van de belangrijkste vondsten voor het boek. Die archiefstukken uit de 19de eeuw zijn geschreven in Frakturschrift. Precies: die hoofdpijnverwekkende gotische letters. Om grijze haren van te krijgen. Maar als je weer een puzzelstukje hebt gevonden, is dat al dat gespeur dubbel en dwars waard."

"Heinrich Zollinger was in 1847 de eerste die, na de eruptie, de vulkaan beklom. Een van de ooggetuigen. Een briljante man: selfmade botanist en geoloog. Hij volgde een route die later de minst gunstige bleek te zijn. Die gebruikt inmiddels niemand meer."

O'Hanlon

"Ik heb een mateloze bewondering voor de ontdekkingsreizigers van de 19de eeuw: Darwin, Dr. Livingstone. Wat tegenwoordig alleen Redmond O'Hanlon nog voor elkaar krijgt. Ik was dan ook bijzonder vereerd dat hij het eerste exemplaar van 'De schaduw van Tambora' in ontvangst wilde nemen. Een held, die man.

"Eigenlijk had ik zelf ook wel ontdekkingsreiziger willen zijn. Te laat geboren, inderdaad. Lege plekken op de landkaart bestaan niet meer. Spijtig. Hoewel... Ik heb een project in het hoofd omtrent de hoogvlakte van Roraima in het regenwoud van Zuid-Amerika, die in permanente mist ligt.

"Gebieden waar je haast niet kunt komen: heerlijk. Google Earth is een nuttige vinding, maar het betekent natuurlijk wel het einde van de romantiek van het ontdekken. En daar houd ik nu eenmaal van. Ik ben een schatgraver. Ook in het archief trouwens, met dat tweehonderd jaar oude papier."

Philip Dröge, De schaduw van Tambora, Unieboek | Het Spectrum, 352 blz. euro19,99

Philip Dröge

Philip Dröge is onderzoeksjournalist, columnist en initiatiefnemer van het wetenschappelijke persbureau FAQT.

Hij heeft Indische roots en woonde en werkte onder meer als correspondent in Maleisië.

'De schaduw van Tambora' kwam mede tot stand met een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Extreme natuurramp

In Boston vielen de vogels dood uit de lucht, in tal van Europese landen mislukten oogsten met hongersnood tot gevolg, en op de schilderijen van William Turner verschenen zonsondergangen in frappante kleurschakeringen.

Dit alles veroorzaakt door de eruptie van Tambora. Het klimaat werd door de extreme natuurramp gedurende minstens twee jaar wereldwijd compleet ontregeld.

Zo staat 1816 bekend als 'het jaar zonder zomer'.

Het aantal slachtoffers van de uitbarsting is nauwelijks te schatten, mede doordat pas anderhalve eeuw later duidelijk werd dat de hongersnood in bijvoorbeeld Zwitserland een indirect gevolg was geweest. De eruptie zelf en de daarop volgende tsunami hebben in eerste aanleg 40.000 tot 90.000 slachtoffers gemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden