'Eerder minder dan meer antisemitisme in Duitsland'

interview Vrees van Duitse Joden voor een nieuwe pogromstemming lijkt niet terecht

In hartje Berlijn verzamelden zich onlangs zesduizend mensen om tegen antisemitisme een vermanende vinger te heffen. Naast prominente vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap spraken onder anderen bondskanselier Merkel en bondspresident Gauck de menigte toe. "Sta op! Nooit meer Jodenhaat!", luidde het motto van de manifestatie.

Dieter Graumann, voorzitter van de Centrale Raad van de Joden in Duitsland, sprak van 'weerzinwekkende golven van Jodenhaat' die de laatste maanden Duitsland hadden overspoeld. Maar zijn die werkelijk zo hevig en zo nieuw? Wolfgang Benz onderzoekt al tientallen jaren hoe het met het antisemitisme in Duitsland is gesteld.

Wat vond u van de manifestatie in Berlijn?

"Dat was een tegenstrijdige gebeurtenis. Met die bijeenkomst wilden de Duitse Joden zich verzekeren van de solidariteit van de Duitsers. Ze hoopten op een krachtige steunbetuiging voor de Joden én voor Israël. Maar het probleem is dat veel Duitsers weliswaar filosemitisch zijn - dat ze sympathie voelen voor het Joodse volk of het joodse geloof - maar dat ze zich aan de andere kant grote zorgen maken over het vredesproces in het Midden-Oosten.

Ze maken zich zorgen over het militaire geweld van Israël. Ze zijn geroerd door huilende Palestijnse moeders die gewonde kinderen voor de camera houden. Die empathie voor de zwakkeren, de Palestijnen, staat op gespannen voet met hun fundamentele sympathie voor de Joden. Op dat punt onderscheiden de meeste Duitsers zich van hun Joodse landgenoten.

"Maar de voorzitter van de Centrale Raad van de Joden verlangt onvoorwaardelijke solidariteit met Israël, niet alleen van de Joodse Duitsers maar van alle Duitsers. Het heeft veel Duitsers gekwetst dat vóór de bijeenkomst in Berlijn is gezegd dat ze de geschiedenis loochenen, dat de stemming van 1938, het jaar van de nazi-pogroms, weer is teruggekeerd. Dat was fataal.

"In de eerste plaats klopt die bewering niet. En ten tweede werkt ze averechts. Veel Duitsers denken dan dat men kennelijk vergeten is hoezeer ze al vijftig jaar hun best doen om lessen uit de geschiedenis te trekken. Wordt die hele cultuur van verwerken, gedenken en herinneren dan zomaar van tafel geveegd?

"De Duitse sympathie voor de Joden wordt ook telkens ondergraven door beweringen dat het antisemitisme hand over hand toeneemt.

Zolang ik me met het onderwerp bezighoud, hoor ik dat. Feit is dat er weliswaar antisemitisme is, maar dat het in de loop der jaren niet méér is geworden, eerder minder. Dat horen mensen die beroepshalve de alarmklokken bedienen, niet graag. Wanneer jonge, opgewonden moslims bij een demonstratie domme dingen roepen, dan is dat nog lang geen pogromstemming."

Men spreekt in verband met die jonge moslims van een 'nieuw antisemitisme'.

"Er bestaat geen 'nieuw antisemitisme', omdat het altijd weer om dezelfde stereotypen gaat. Er zijn ook geen nieuwe antisemitische groepen. Antisemitisme is altijd en overal in een bepaalde mate aanwezig, jammer genoeg. Het enige onderscheid dat men kan maken is dat naar opleiding. Hoe hoger de opleiding, des te minder antisemitisme."

Verschilt Duitsland wat antisemitisme betreft van andere Europese landen?

"Duitsland is anders. In geen enkel ander land is vijandschap tegenover Joden zo gecriminaliseerd als in Duitsland. Je kunt hier je carrière wel schudden als je anti-Joodse uitspraken doet. Politici, burgemeesters, bankdirecteuren, ze moeten hun biezen pakken zodra ze ook maar iets zeggen in de trant van: de Joden hebben het gedaan. Filosemitisme en sympathie voor Israël zijn vast bestanddeel van de Duitse politieke cultuur."

Telkens duikt de vraag op: wanneer slaat kritiek op Israël om in antisemitisme?

"Het antwoord op die vraag is simpel. Ik geef dat antwoord al vele jaren, maar met weinig succes. Vergelijk het met de kritiek op Amerika toen dat land de oorlog in Irak begon. Dat was volstrekt legitieme kritiek. Net zo normaal is het om kritiek te hebben op de politiek van Israël. Dat vinden zelfs Israëlische politici, Israëlische diplomaten en vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap.

"Maar kritiek op Israël slaat om in antisemitisme zodra men beweert: de Joden kunnen andere mensen niet met rust laten, ze zijn oorlogszuchtig, ze hebben niets van de geschiedenis geleerd, of, het toppunt van domheid: wat de nazi's met de Joden hebben gedaan, dat doen de Joden nu met de Palestijnen. Het punt is dat men op die manier alle Joden bepaalde eigenschappen toedicht. Dat is antisemitisme."

Doet de moslimgemeenschap in Duitsland genoeg om het antisemitisme in eigen kring te bestrijden?

"Genoeg is het natuurlijk nooit. Maar ik weet wel dat de voorzitter van de Centrale Raad van de Moslims in Duitsland er alles aan doet om een zo goed mogelijke verhouding tussen Joden en moslims te bewerkstelligen. Daarom was het des te betreurenswaardiger dat op de manifestatie in Berlijn geen vertegenwoordiger van de moslims het woord mocht voeren. Terwijl er wel vertegenwoordigers van de katholieke en de evangelische kerken spraken."

Bestaan er vergelijkende studies van antisemitisme en islamofobie?

"Aan zulke vergelijkingen waagt niemand zich. De een onderzoekt antisemitisme, de ander islamofobie, weer een ander de vooroordelen tegen Sinti en Roma. Ik heb altijd beweerd dat het in al die gevallen gaat om één vorm van vijandigheid tegenover verschillende soorten minderheden.

"Toen ik een paar jaar geleden beweerde dat er overeenkomsten zijn tussen de opkomst van het antisemitisme in de negentiende eeuw en die van de islamofobie in de afgelopen decennia, kreeg ik de hele wereld over me heen. Ik had die vergelijking niet mogen maken. Maar ik blijf erbij: het gaat in beide gevallen om dezelfde mechanismen."

Wie is Wolfgang Benz?

De historicus Wolfgang Benz (1941) is internationaal befaamd vanwege zijn onderzoek naar vooroordelen, antisemitisme en nationaal-socialisme. Hij is onder meer uitgever van het 'Handbuch des Antisemitismus', waarvan sinds 2008 zes delen zijn verschenen en het zevende in aantocht is. Van 1990 tot zijn emeritaat in 2011 leidde hij het Centrum voor Antisemitisme-onderzoek aan de Technische Universiteit Berlijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden