Eenzame strijd tegen de staat

Niemand weet wie hij is, contact is alleen mogelijk via een beveiligde lijn. De Chinese underground-cartoonist 'Krankzinnige Krab' opereert in het diepste geheim, want de censuur is nooit ver weg. Soms worden cartoons binnen tien minuten verwijderd, maar ze kunnen in die tijd al gekopieerd en op internet verspreid zijn. Vanaf vandaag is zijn werk regelmatig in Trouw te zien.

Humor en een internetverbinding zijn de wapens van 'Krankzinnige Krab' in een eenzame, grimmige strijd tegen het Chinese eenpartijsysteem. Deze tekenaar is gespecialiseerd in politieke satire die een regime op de korrel neemt dat niet met een glimlach op een spotprent reageert, maar met censuur of erger. "Ik wil mijn familie die nachtmerrie besparen. Daarom vecht ik alleen."

Ouders, familie, vrienden: niemand weet dat hij het is, de man achter het pseudoniem. Al zou Krankzinnige Krab op straat opbotsen tegen geestverwanten uit de kring van dissidente of kritische kunstenaars die reikhalzend uitkijken naar zijn nieuwste tekening, ze herkennen hem niet. Krankzinnige Krab werkt in een volstrekt isolement.

"Ik weet dat de autoriteiten maar al te graag mijn identiteit achterhalen," aldus een mannenstem via Skype. "Of ze al door hebben dat ik Krankzinnige Krab ben, weet ik niet: misschien zoeken ze nog, misschien weten ze het al, maar wachten ze af wat ik doe. Ik hou het zo lang mogelijk vol. Elke dag dat ik onontdekt blijf, geeft me tijd voor een nieuwe tekening om dit systeem te ondermijnen."

Contact met deze tekenaar verloopt via Facebook of Skype, via een beveiligde verbinding. Een jonge stem, die serieus en nauwkeurig formuleert. Als we een specifieke tekening bespreken, klinkt blijdschap door in zijn stem. "Ik heb niet veel kansen om te praten over mijn werk. Ik zou graag een leraar hebben, of mailcontact met een vergevorderde cartoonist. Dat helpt me groeien in mijn stijl. Want die is zo veranderlijk, terwijl ik weet dat een goede tekenaar een vaste stijl heeft. Dat je meteen ziet: dat is er een van Krankzinnige Krab."

Onder die naam publiceerde hij in 2010 online zijn serie 'Rivierkrabben-boerderij'. De serie sloeg bij de online-gemeenschap in als een bom. Rivierkrabben spelen in het jargon van Chinese internetgebruikers een belangrijke rol. De Chinese taal stikt van de homoniemen: woorden die hetzelfde klinken maar een verschillende betekenis hebben. Daar maken internetgebruikers dankbaar gebruik van om de strenge censuur te omzeilen.

Rivierkrab, 'hexie' in het Chinees, is het symbool voor de autoriteiten. Rivierkrab klinkt in het Chinees hetzelfde als het woord voor harmonie. Als een internetgebruiker zegt dat zijn blog is 'geharmoniseerd', betekent het dat de censuur heeft toegeslagen. Omdat 'harmonie' een kernbegrip in de huidige staatsideologie is, kan dat woord bijna niet gecensureerd worden. Harmonie komt niet voor op de lijst 'gevoelige woorden' van het Ministerie van Waarheid - de bijnaam van het Staatspropagandabureau.

Zelfs zonder kennis van deze Chinese omstandigheden zijn de cartoons van Krankzinnige Krab herkenbaar. Geïnspireerd door George Orwell toont zijn harmonieuze krabbenboerderij een rode vlag met machtige dieren, geflankeerd door schimmige panda's. Weer een codewoord: 'panda' betekent staatsveiligheidsdienst. Buiten de vlag staat het volk, goed voor maar één ding: klakkeloos aannemen dat het leven op de krabbenboerderij 'Groots, Glorieus, Correct en Harmonieus' is.

Die tekeningen verdwijnen net zo snel van internet als Krankzinnige Krab ze plaatst: de censuur jaagt op elke kritische krabbel. "Door Twitterdiensten als Sina Weibo met 300 miljoen gebruikers maakt een cartoon echter een kans. Soms duurt het tien minuten voordat de censor ze van het web veegt. In die tijd is mijn werk toch gezien en doorgestuurd."

De afgelopen anderhalf jaar zijn meer tekenaars opgedoken die aan politieke satire doen, profiterend van razendsnelle doorstuurfuncties van sociale media. Sommigen 'reïncarneren' wel vijf keer per dag. Twitterdiensten zijn wettelijk verplicht dit soort kritische mensen van sociale mediaplatforms te verwijderen, maar een nieuwe account is zo geopend.

Sommige tekenaars doen dat openlijk. Ze maken zich bekend, omdat ze genieten van de roem die ze verwerven met het uitlachen van het systeem met grappige, soms platte spotprenten. Maar Krankzinnige Krab is anders. Hij tekent door waar anderen ophouden. Het resultaat: gevaarlijk werk, dat direct inspeelt op actuele kwesties.

Toen Peking deze zomer onderliep, tijdens noodweer dat 77 mensen het leven kostte, kreeg de gemeente hevige kritiek. Niet alleen omdat de hoofdstedelijke riolen zo slecht zijn; de gemeente had ook te laat gewaarschuwd voor die stortbui. De inkt van de spotprent van Krankzinnige Krab was eerder droog dan de ondergelopen Pekingse woonwijken. Hij gebruikte zijn favoriete decor: het Plein van de Hemelse Vrede, met het portret van China's revolutionaire leider Mao Zedong op de achtergrond.

Krankzinnige Krab liet het plein onderlopen en verving Mao door een schildpad. Die zwemt niet alleen graag, maar 'schildpad-ei' is een grof scheldwoord. De slogan op de poort van het keizerlijk paleis is ook veranderd: in plaats van de oproep tot arbeiderssolidariteit staat er een kreet uit de jaren zestig waar Mao zijn bijnaam Grote Roerganger aan dankt. "Voor zeilen op zee leunt men op de roerganger, voor revolutie op de Gedachten van Mao Zedong".

Of het nu de laatste politieke verwikkelingen zijn, een anonieme boer die wordt doodgereden door een pletwals omdat hij protesteert tegen de sloop van zijn huis, of anti-Japanse rellen: Krankzinnige Krab is messcherp en dat wordt hem niet in dank afgenomen. Zijn e-mail wordt gehackt, zegt hij: zoeken naar zijn werk op Chinese zoekmachines wordt bestraft met het afsnijden van de internetverbinding, soms minutenlang. Al houdt Krankzinnige Krab zich verscholen, de censuur is er altijd: in zijn hoofd. "Al voor ik begin te tekenen, denk ik na over het effect dat deze tekening op het regime zal hebben. Ik bedenk hoe ze zullen reageren. Ik maak me zorgen: wat gebeurt er met mijn familie als mijn identiteit toch bekend wordt?"

De schaar in zijn exclusief voor deze krant getekend zelfportret staat zowel voor censuur als zelfcensuur. Dat laatste, daar doet hij niet aan, zegt hij. "Ik ben hoogstens directer geworden." Toen hij in 2009 zonder noemenswaardige artistieke opleiding begon met tekenen, was zijn werk onbegrijpelijk. Was de aanleiding voor de eerste tekening keihard - een bericht over een vrouw die zich uit protest tegen de sloop van haar huis in brand stak - zijn kritiek was zo diep verscholen dat een tekening een halve pagina voetnoten nodig had. "Op die manier werkte ik om de censuur heen, want ik wilde graag een binnenlands publiek bereiken. Dat is geen zelfcensuur. Tot op de dag van vandaag denk ik vrij en teken ik vrij. Ik durf steeds meer."

Aan elke pennestreek gaat een lang denkproces vooraf. "Pas als ik een nauwkeurig standpunt heb, ga ik tekenen. Zwarte humor is zacht uitgedrukt: ik noem het zelf bloed-zwarte humor. Zonder humor kan ik niet werken: het is een van mijn belangrijkste drijfveren, want een lach laat mensen op een andere manier naar dingen kijken en misschien gaan ze dan vragen stellen. Wij Chinezen worden niet opgevoed om vragen te stellen; ik probeer mensen dat wel te laten doen. Maar soms ben ik alleen maar triest, want wat valt er te lachen aan Tibetaanse monniken die zichzelf levend verbranden?"

Krankzinnige Krab wordt geraakt door combinaties van 'vervalste geschiedenis en echte nieuwsfeiten', dus toen de ene na de andere Tibetaanse monnik zichzelf vorig jaar herfst van het leven beroofde, liet hij dat thema niet liggen. Zijn gebruikelijke lijnen vervaagden tot bijna dromerig gekleurd werk.

Met die Tibetaanse serie liep hij echter tegen een muur van onbegrip op. Han-Chinezen die zijn kritiek op de staat delen, moesten er niets van hebben toen hij de principes van vrijheid doortrok naar een andere etnische groep. "Die tekeningen riepen geen enkele reactie op. Het Tibetaanse thema is met de rest van mijn werk verbonden door het principe dat alle mensen vrijheid nodig hebben, maar mijn publiek zag het verband totaal niet."

Die blindheid is het resultaat van hersenspoeling, zegt hij, en dat proces kent hij maar al te goed. Krankzinnige Krab is een telg uit een militaire familie. Dit persoonlijke detail geeft hij wel vrij - bewust, maar waarom is niet duidelijk. Door die legerachtergrond stond zijn jeugd in het teken van propaganda: hij herinnert zich vooral films, die hem een rotsvast geloof in de zegeningen van het Chinese eenpartijsysteem mee moesten geven.

Pas toen hij 'ergens na 1989' - het jaar van het neerslaan van de democratiseringsbeweging - studeerde, zag hij via een buitenlandse docent voor het eerst de striptekeningen van Snoopy en Calvin and Hobbes. Een flonkering van humor in een deprimerende tijd. Hij bleef geïnteresseerd in cartoons, maar het duurde nog jaren tot hij zelf aan de slag zou gaan.

"Ik moest me eerst van die hersenspoeling ontdoen. Dat gebeurde tijdens een verblijf van een paar jaar in het buitenland, waar ik leerde de leugens door te prikken." Een pijnlijk proces, zegt hij. "Mijn jeugd is gestolen. Ik word gemotiveerd door persoonlijke wraak tegen het systeem dat dit op zijn geweten heeft. En ik geloof in de kracht van sociale media en internet om verandering te bewerkstelligen."

Krankzinnige Krab heeft zijn werk opgezegd: hij houdt zichzelf in leven met spaargeld en de verkoop van zijn werk. "Overal ter wereld een armoedig bestaan, maar in China heb ik werkelijk geen enkele kans te publiceren. Sterker nog: hier worden kunstenaars zoals ik gearresteerd, omdat ze hun mening uiten. Dat is zo gebruikelijk dat niemand ervan opkijkt."

Slechts als een artistieke grootheid als Ai Weiwei wordt opgepakt, staat de internationale kunstwereld op de achterste benen; voor een kunstenaar die niemand in het Westen iets zegt, staat niemand op.

Krankzinnige Krab noemt Hua Yong, die elk jaar rond de vierde juni de doden op het Plein van de Hemelse Vrede herdenkt door met bloed de datum van China's grootste politieke taboe op zijn lichaam te schrijven, en wel op de plaats waar de tanks reden. Het ene jaar slaat hij zichzelf een bloedneus, het andere jaar probeert hij het met een sneetje in zijn vinger. Hua Yong zit nu voor zeker een jaar opgeborgen in een 'Hervorming door Arbeid-faciliteit' - een werkkamp. Afgezien van enkele in China opererende mensenrechtenorganisaties maakt niemand zich daar druk om. Sinds Ai Weiwei en Hua Yong realiseert Krankzinnige Krab zich in welke categorie hij als anonieme tekenaar valt.

Toen ik Krankzinnige Krab anderhalf jaar geleden peilde over samenwerking met deze krant, bedankte hij vriendelijk voor de eer, zei hij beleefd gedag en ging onmiddellijk off-line, zonder verdere uitleg. Tegenwoordig is hij wekelijks te zien op China Digital Times, een kritische buitenlandse website over China. Vanaf vandaag tekent hij ook voor Trouw. Hij is dolblij met de kans zichzelf en de situatie in China een beetje dichterbij een publiek buiten China te brengen.

"Niet omdat ik wil dat buitenlanders China onder druk zetten om verandering af te dwingen: dat is onze Chinese strijd. Maar China is ver weg en mensen voelen zich pas betrokken bij kwesties die dichtbij zijn. Ik teken tot dit systeem verandert. Of tot het systeem mij stopt. Als dat gebeurt, en er iemand ergens ter wereld een kik geeft, heb ik iets bereikt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden