Eenheid in tolerant Timboektoe weg

Bezetting heeft harmonie tussen etnische groepen aangetast Arabieren en Toearegs nu de gebeten hond

Baba Ahmed, fotograaf voor persbureau Associated Press en geboren in Timboektoe, werd onlangs in de hoofdstraat klemgereden door een legertruck. Ahmed, van Arabische afkomst, wist zich te verschuilen in een nabijgelegen apotheek. Vorige week namen Amerikaanse journalisten hem uit veiligheidsoverwegingen mee terug naar de Malinese hoofdstad Bamako.

En daarmee lijkt de laatste vrij rondlopende Arabier uit Timboektoe verdwenen.

Vorig jaar april werd Timboektoe ingenomen door rebellerende Toearegs. Spoedig erna namen moslimextremistische groeperingen, gedomineerd door Arabieren, het stokje over. Ze voerden een schrikbewind waaraan pas met de Franse interventie dit jaar een einde kwam.

Maar terwijl dat voor veel inwoners van Timboektoe als een bevrijding kwam, moesten sommige groepen inwoners voor hun leven vrezen. Met als gevolg dat in winkelstraten die tot een maand geleden nog vol stonden met uitgestald traditioneel ambachtswerk - lederwaren, tapijten, textiel, het meeste afkomstig uit Marokko - nu alleen woestijnzand waait. De tientallen lege winkels zijn stille getuigen van de plunderingen die volgden op de bevrijding van de stad, op 28 januari. De Arabische winkeleigenaren zagen de bui al hangen en namen de wijk naar omliggende dorpen of vluchtten naar buurlanden als Mauretanië of Algerije.

Sidi Aguissa lijkt daar niet bepaald rauwig om. "Ze hebben het over zichzelf afgeroepen", zegt de 34-jarige marktkoopman vanaf zijn klapstoeltje. Hij behoort tot de donkere Peul-etniciteit, waar veel bewoners van Timboektoe toe behoren. Volgens Aguissa waren er tijdens de bezetting geruchten dat de Arabische winkeliers wapens verborgen voor de islamisten. "Na de bevrijding bleek dat in 90 procent van de gevallen ook te kloppen", zegt hij - een percentage dat onmogelijk onafhankelijk valt te verifiëren.

Het in de 12de eeuw gestichte Timboektoe is al eeuwenlang een mozaïek van bevolkingsgroepen. Tot vorig jaar leefden Arabieren en Toearegs steeds harmonieus samen met de zwarte Peul, Sonkhai en andere etniciteiten. De stad laat zich voorstaan op haar traditie van tolerantie en gematigdheid, belichaamd door de tienduizenden oude manuscripten die de stad rijk is.

Maar de bezetting van afgelopen jaar heeft het fijnmazige sociale weefsel van de stad Timboektoe aan stukken gereten. Niet alleen de Arabieren, ook de Toearegs zijn massaal vertrokken. Ze zitten in de noordelijke stad Kidal of in vluchtelingenkampen in Burkina Faso.

Het lijkt erop dat de paar Arabieren en de enkele Toearegs die achterbleven deze beslissing met hun leven hebben betaald. Volgens bronnen ter plaatse werden afgelopen weken zeker acht mannen opgepakt door militairen van het Malinese leger. Een recent rapport van mensenrechtenorganistatie Human Rights Watch bevestigt vijf gevallen. Sinds hun arrestatie is niets meer van ze vernomen.

Een woordvoerder van het Malinese leger kan niet bevestigen of de mannen nog in leven zijn. Eerder deze maand werden twee graven ontdekt van Arabieren die ook door het Malinese leger waren opgepakt.

"Als er serieuze verdenkingen bestaan omtrent samenwerking met de islamisten heeft het leger het volste recht om mensen op te pakken", zegt Corinne Dufka, West-Afrika onderzoeker voor HRW, desgevraagd. "Maar daar horen procedures bij. Dit is ontoelaatbaar."

Het Malinese leger zegt een intern onderzoek te zijn begonnen. Dufka heeft daar weinig vertrouwen in. "Nadat soldaten vorig jaar september zestien imams executeerden, die onderweg waren naar een congres is er ook nooit serieus onderzoek gedaan," zegt ze.

Voormalig schoolhoofd Mahama Alidji Touré hoopt dat de Arabieren en Toearegs zullen terugkeren en er op termijn verzoening komt. "Bevolkingsgroepen in Timboektoe zullen over hun horizon heen moeten reiken", zegt hij in een vertrek op de eerste etage van zijn voor Timboektoe zo typerende lemen huis. "Het vermogen om onderlinge verschillen opzij te zetten is wat de stad haar unieke karakter heeft gegeven. Haar tolerantie was haar grandeur. We zúllen opnieuw samenleven. Anders heeft 'Timboektoe' geen betekenis meer."

Imposante buit
"Ze hebben alle wapens die wij ook hebben, behalve een luchtmacht." Tot die verontrustende conclusie kwam Didier Dacko, een kolonel van het Malinese leger, gisteren in het stadje Gao tijdens de presentatie van op jihadisten buitgemaakt legermaterieel. En dat van die luchtmacht had hij wel weg kunnen laten: het Malinese leger beschikt zelf namelijk maar over twee helikopters en vijf niet vliegklare MIG-straaljagers. Dacko toonde Amerikaanse M16 geweren, Russische en Chinese raketten, tankgranaten en mijnen. Gao, zo'n vierhonderd kilometer ten oosten van Timboektoe, was afgelopen dagen het toneel van hevige gevechten tussen het Malinese leger en islamisten van de Eenheidsgroep voor Jihad in West-Afrika (Mujao). Een groot deel van het centrum van Gao werd hierbij verwoest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden