'Een zwak land is niet als bij toverslag sterk'

interview | De Franse oud-advocaat-generaal en opiniemaker Philippe Bilger prijst de reactie van zijn regering op de aanslagen van vrijdag. Tegelijk vreest hij dat de getoonde vastberadenheid van korte duur is.

KLEIS JAGER

Philippe Bilger zat vrijdag 13 november op de tribune van het Stade de France net ten noorden van Parijs om te zien hoe Frankrijk het opnam tegen Duitsland. "Ik was er met een bevriende nieuwslezer van het radiostation Europe 1 waar ik een wekelijkse column heb. We hoorden een explosie en daarna nog een. Na de wedstrijd konden we snel weg naar de redactie."

Daar zag Bilger hoe president François Hollande een eerste 'besliste en geëmotioneerde' reactie gaf. Toch denkt hij dat die houding niet volgehouden zal worden. "Dat is menselijk heel moeilijk en politiek bijna onmogelijk."

De noodtoestand - die de politie onder andere in staat stelt huiszoekingen te doen zonder toestemming van het OM of in te grijpen bij media die beelden of teksten verspreiden die hun werk hinderen - is onmisbaar in de strijd tegen terreur, benadrukt Bilger. "'In januari is die niet ingesteld, heel jammer omdat je zo ontzettend veel kunt doen. De noodtoestand geldt nu voor drie maanden."

Volgens u is deze regering niet geloofwaardig als het om haar autoriteit gaat: een handicap in de strijd tegen terreur, lijkt me.

"De woorden van Hollande en minister van binnenlandse zaken Valls en de eerste maatregelen, zoals ook het invoeren van grenscontroles, waren allemaal prima, daar viel echt niets op aan te merken.

Maar na de aanslag bij Charlie Hebdo hebben we dit allemaal ook gehoord, en toen was er niet veel te merken van de dadendrang die was beloofd. Het heeft erg lang geduurd voor er een nieuwe anti-terreurwet lag met ruimere bevoegdheden voor politie en justitie. In gewone omstandigheden, als er geen sprake is van zo'n dramatische gebeurtenis, heeft Frankrijk een heel ander gezicht, dan is de autoriteit ver te zoeken. We hebben onlangs te maken gehad met grote vernielingen van woonwagenbewoners die onder andere een nacht de A-1, de snelweg Parijs-Lille blokkeerden. Daar is niet echt tegen opgetreden. En Hollande handhaaft een minister van justitie, Christiane Taubira, die erg in de greep is van het klassiek linkse idee dat misdaad het product is van sociale misère: misdadigers zijn in essentie slachtoffers van onrecht, in haar visie. Zij wil zoveel mogelijk alternatief straffen en bereidt een rampzalige wet voor die de positie van minderjarigen in het strafrecht verandert. Ik geloof geen moment dat Hollande haar visie onderschrijft, hij handhaaft haar om een cynische, electorale reden: hij denkt dat hij met Taubira zijn linkerflank afdekt, zij is slechts een symbool.

Intussen ligt zij in het land overal onder vuur, bij de politie en bij de gewone kiezers die bijvoorbeeld niet begrijpen hoe het kan dat misdadigers met proefverlof een agent doodschieten. En ik zeg dit allemaal niet uit socialistenhaat, ik ben partijloos. Over de vorige president, Sarkozy (2007-2012, red.) was ik ook niet enthousiast omdat hij een loopje nam met de rechtsstaat. Hij beloofde een 'onberispelijke republiek' en het eindigde met een hele reeks schandalen. Maar hij had wel gezag."

Maar het gaat nu om buitengewone omstandigheden.

"Juist daarom, ik denk niet dat je terughoudend kunt zijn in het dagelijks leven en dan opeens heel hard in bijzondere omstandigheden. Als je altijd overloopt van begrip voor ontsporingen en dan opeens hard met je vuist op tafel slaat om de vijand te intimideren, dan zal deze daar niet van onder de indruk zijn. Een zwak land is niet als bij toverslag sterk. Valls en Hollande zeggen steeds: de republiek is niet kapot te krijgen, de republiek zal overwinnen. Dat horen we nu de hele dag, maar het zijn voorlopig alleen woorden. Wat wel erg goed was, is dat Hollande in Versailles, waar de Assemblée en de senaat in een bijzondere zitting bijeen waren (gisteren, red.), de oppositie tegemoet kwam. Hij wil een grote coalitie met Obama en Poetin tegen IS. Het wegwerken van de Syrische president Assad heeft geen prioriteit meer. Dit is ongeveer wat zijn rivaal Sarkozy eerder al had voorgesteld."

Wat moet er concreet gebeuren?

"In de eerste plaats zullen alle diensten die met terreur te maken te hebben heel snel meer middelen moeten krijgen. Daarbij hoort ook dat de samenwerking tussen die diensten beter wordt. Er zijn eerder fouten gemaakt in de zaak-Mohamed Merah, de scootermoordenaar van Toulouse, en nu waarschijnlijk bij Samy Amimour, een van de moordenaars in concertzaal Bataclan. Amimour had een meldingsplicht, die had hij al sinds hij als terreurverdachte was aangemerkt in een onderneming met terroristisch oogmerk, zoals dat heet.

Ik denk ook dat we onze buitenlandse politiek moeten heroverwegen, zonder dat we onze missie om een rol in de wereld te spelen meteen geweld aandoen. Wij zijn nu een doelwit vanwege onze aanval op IS in Syrië, wat het sein voor IS is geweest om ons aan te vallen. Het is erg moeilijk, wij kunnen in elk geval niet meer op grond van alleen morele overwegingen deelnemen aan militaire interventies.

Wat we verder snel moeten doen, is het opsluiten van teruggekeerde Syriëgangers, die hoeven de maatschappij niet meer in. Wie van hen de dubbele nationaliteit heeft, moeten we niet langer toelaten. En natuurlijk moeten we ook ongewenste imams uitzetten en foute moskeeën sluiten.

Frankrijk telt ongeveer vijfduizend moslimradicalen die te boek staan als staatsgevaarlijk. Die kunnen met de huidige middelen niet allemaal 24 uur per dag worden gevolgd, zoals ook nu weer is gebleken. Hier en daar gaan stemmen op voor detentiecentra. Sarkozy pleitte voor elektronisch huisarrest.

"Het is de vraag of het middel niet erger is dan de kwaal. Ik bedoel dat ik er zelf geen moment problemen mee zou hebben om gevaarlijke radicalen preventief op te sluiten, de bescherming van de samenleving moet prioriteit hebben. Maar je creëert op deze manier een categorie die tussen schuldig en onschuldig in zit. Dat is gevaarlijk, denk ik, omdat dit de Fransen die pro-Islamitische Staat zijn kan inspireren. Hetzelfde geldt denk ik voor de enkelbanden, maar daar zouden we over kunnen praten."

U bent geen aanhanger van de voedingsbodemtheorie die terreur verklaart uit de beroerde omstandigheden waarin iemand kan opgroeien. Waarom wordt iemand een terrorist?

"Dat vraag ik me natuurlijk ook af, net als iedereen. Neem 'de loopbaan' van bijvoorbeeld Omar Ismaël Mostefaï, een van de drie terroristen die vrijdag 189 slachtoffers maakte in het Bataclan. Hij werd acht keer veroordeeld voor verschillende vergrijpen, maar zat nooit in de gevangenis. Het was een boef met een makkelijk leven, een bestaan zonder plichten. En toch is het uitgerekend zo'n jongen die in naam van een moorddadige overtuiging - die hem in staat stelt met een gerust geweten te doden - dit allemaal doet en dan, en dat is nog moeilijker te volgen, zijn eigen dood accepteert.

Ik denk dat we de strijd niet kunnen winnen met de technische middelen waar we het nu steeds over hebben. Ik weet zeker dat we een alternatief moeten hebben voor een geloof dat de dood aanprijst. En dan bedoel ik niet dat je zoals de leden van de regering voortdurend de woorden 'republiek' en 'republikeinse waarden' of 'vrijheid en gelijkheid' in de mond moet nemen. Dat zegt Fransen niets meer, dat staat ver van ze af. Het werkt alleen op een moment als dit en bij grote sportevenementen. We hebben iets nodig wat steviger is, waar we ook in vredestijd iets aan hebben. Ik denk - ik weet het ook nog niet precies - dat we het moeten zoeken in de overtuiging dat ons idee over samenleven net zo sterk is als hun zieke ideeën. Maar in plaats daarvan nemen we onszelf niet serieus. Onze westerse presidenten en regeringsleiders belichamen niet meer de ideeën die onze naties bijeenhouden."

Dat klinkt erg pessimistisch

"Ja, maar probeer maar een alternatief te vinden. Wij worden door de wankele politiek en het uiteenvallen van de samenleving steeds meer op onszelf teruggeworpen. Wij hebben geen waarden meer waar we ons voor kunnen inzetten en waar wij voor zouden willen vechten. Vechten, niet sterven, want dat zou ik ook niet willen.

Hoe dan ook, tegenover een vijand die één is rond een ideologisch project gebaseerd op haat stellen wij nu eigenlijk alleen onze goede wil. Maar wat we nodig hebben is een onwrikbaar geloof in het goede, een geloof dat veel aantrekkelijker is dan hun nihilisme."

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden