Een Zuidpool zo groot als China

In het Amsterdamse Scheepvaartmuseum zijn oude atlassen te zien. Van Nederland op z'n kant of een wereld zonder Amerika. Soms steekt zelfs een vis z'n kop boven de golven uit.

Zeevaarder Willem Barentsz pakt zijn potloot. Het is eind zestiende eeuw, nog ver voor zijn avontuur op Nova Zembla. Er liggen stapels reisboeken en scheepsjournalen op zijn bureau. De mensen kennen hem als de man van de zee, als koopman en wetenschapper. Slechts weinigen weten dat hij binnenskamers kaarten voor een atlas ontwerpt.

Barentsz (circa 1550-1597) werkt al jaren aan zijn 'Caertboeck vande Midlandtsche Zee'. Het moet een schitterende atlas worden. Een gids voor de onverschrokken zeevaarder, maar dan zo mooi dat niemand hem mee de zee op durft te nemen. Voor in de salons van wereldwijze regenten. Het liefst in bekoorlijke kleuren en met krullerige letters.

"Het was nogal een productieproces zo'n atlas op de markt krijgen", vertelt conservator Diederick Wildeman. Hij is samen met Ernst van Keulen verantwoordelijk voor de inhoud van de tentoonstelling in het Amsterdamse Scheepvaartmuseum, waar de atlas van Barentsz ligt. "Cartografen moesten er urenlang oude kaarten voor bestuderen. En reisdagboeken doorspitten om de precieze afstanden tussen zee en land te weten."

Willem Barentsz heeft nog een extra bron: in het voorwoord van zijn atlas schrijft hij dat hij zijn eigen ervaringen meenam. De landen die hij 'bewandelde', de zeeën die hij bevoer. Alle aantekeningen die hij daarover maakte. De informatie van zeelui waarmee hij bakkeleide in de haven. Want die konden zomaar terra nova ontdekt hebben.

"In de zestiende en zeventiende eeuw werd de wereld in rap tempo groter", vertelt Wildeman. "Er was opeens meer dan het volgende dorp. Iedereen had het over de 'nieuwe aarde'. Schepen voeren verder, nieuwe gebieden werden ontdekt. Amsterdam werd het centrum van de handel. Het was de glorietijd van de cartografie."

Barentsz zwoegt verder achter zijn bureau. Hij heeft bijna alle juiste informatie - de correcte afstanden, de goede schaal. Hij maakt zijn laatste schets af. Hier en daar heeft hij een visje getekend dat zijn kop boven het zeewater uitsteekt.

Hij brengt zijn schetsen naar de graveur. Die tekent de precieze lijnen en stuurt de kaarten naar de drukker. Zwart-wit komen ze uit de persen rollen. De kaarten worden met de hand ingekleurd. Zelfs de vinnen van de vissen krijgen kleur. Een arbeidsintensief werkje.

In 1595 is Barentsz 'Caertboeck' eindelijk klaar. Hij schrijft in zijn voorwoord dat hij hoopt dat zijn atlas 'tot nut en vorderinghe van alle zeevarende ende der zeevaert lievende persoonen' zal zijn.

Barentsz' atlas is niet de enige die het Scheepvaartmuseum tentoonstelt. Een groot deel van de atlassen uit de periode 1482-1665 ligt er.

Naast Barentsz' atlas zijn er kaarten van Mercator en Ortelius te zien. Er is een omvangrijke collectie van uitgever Cornelis Claesz. De fraaiste en dikste atlassen uit de Gouden Eeuw liggen er ook - die kwamen van Willem Jansz Blaeu en zijn zoon Joan. De Blaeus waren een begrip het Amsterdam van de Gouden Eeuw.

Conservator Wildeman wil met de tentoonstelling de bezoeker meenemen op de reis die de cartografie zelf gemaakt heeft. Een reis langs de pioniers. Een reis naar steeds geavanceerdere kaarten.

Hij is er vol van - zijn taalgebruik is zonder dat hij het doorheeft doorspekt met scheepstaal. De Nederlandse atlasproductie is voor de tentoonstelling 'in kaart gebracht'.

Atlassen zeggen meer dan je denkt, legt Wildeman uit. Kaarten tonen een wereldbeeld: op de één bestaat Amerika nog niet, op de ander is de Zuidpool zo groot als China. Kaarten verbeelden hoe mensen de wereld zagen. "Daarin zaten ze soms goed, maar er vaak volledig naast", zegt Wildeman.

De geschiedenis van de cartografie er daarom een van trial and error. Barentsz wist dat als geen ander. Voorin zijn atlas staat dat 'een werck van so grooten begrijp, niet altijd ten eersten male in zijn volle perfectie gebracht can worden'.

Hij roept daarom 'den goetwillighen leser' op correcties door te geven. Als zaken niet kloppen of als er nieuw gebied ontdekt is. Het is de manier waarop de geschiedenis van de cartografie zich kon ontwikkelen. "Vaert wel", sluit de man van de zee zijn voorwoord af. Zelf kwam hij nooit terug van Nova Zembla. Maar aan zijn cartografische vaardigheden zal dat niet gelegen hebben.

Tentoonstelling 'De Atlassen' is vanaf morgen toegankelijk en zal naar verwachting vier jaar open blijven.

Atlassen gedigitaliseerd
De originale atlassen staan in speciale klimaatkasten tentoongesteld, want oude boeken zijn kwetsbaar. Er mag maar weinig licht op schijnen: dat kan vezels in het papier aantasten. Denk maar aan wat er gebeurt als een krant een tijdje in de zon ligt.

Er kan om deze reden maar één bladzijde van een atlas aan het publiek worden getoond. Het Scheepvaartmuseum heeft hier een oplossing voor bedacht. Voorafgaand aan de tentoonstelling is een groot deel van de oude atlassen gedigitaliseerd. Je kunt er op een groot scherm doorheen bladeren. Ook is het mogelijk bladzijden uit de atlassen aan jezelf te mailen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden