Een zonsverduistering?

Een zonsverduistering? Dinsdag schuift de planeet Venus als een klein stipje voor de zon langs.

Ze doet haar best, maar Venus is te klein en staat te ver van ons af. Een groot spektakel wordt het dan ook niet. Wie ervan onder de indruk wil raken, moet beseffen dat onze aarde niet veel groter is en ook maar zo'n nietig stipje zou vormen. Of dat Venus-overgangen een zeldzaam verschijnsel zijn: het gebeurt voor het eerst sinds 6 december 1882.

Venus is, net als Mercurius, een binnenplaneet en draait in een kleinere baan om de zon dan de aarde. Omdat ze in een kortere tijd ronddraait dan wij, haalt ze ons geregeld in. Op dat moment staat ze tussen aarde en zon in. Meestal zien we haar dan net boven of onder de zon staan, maar soms, zoals dinsdag, staan de drie objecten op één lijn en probeert Venus de zon dus te verduisteren.

Dat gaat niet lukken. Vanuit ons perspectief is het stipje Venus ongeveer één promille van het oppervlak van de zon. Dat is ook de fractie zonlicht die dinsdag wordt tegengehouden. Dus wie niet weet waar en wanneer te kijken, zal er niets van merken. Vandaar ook dat duizenden Venus-overgangen ongemerkt voorbij zijn gegaan. Totdat Johannes Kepler in 1627 wist te berekenen dat Mercurius in november 1631 voor de zon langs zou trekken en Venus op 6 december van datzelfde jaar. Kepler overleed een jaar eerder, maar had het schouwspel vermoedelijk toch gemist. In Europa was het op het moment supreme nacht; hij had dus naar de andere kant van de wereld moeten reizen om het te zien. Door een rekenfoutje had Kepler de eerstvolgende overgang acht jaar later over het hoofd gezien, maar omdat een jonge Engelse astronoom, Jere miah Horrocks, zijn berekeningen nog eens overdeed, had deze op 24 november 1639 de primeur (dat wil zeggen, volgens de toenmalige Juliaanse kalender; volgens de huidige kalender was het op 4 december 1639).

Daarna moest de wereld meer dan een eeuw geduld betonen, maar de overgangen van 1761 en 1769 leken het wachten waard. De vermaarde astronoom Edmond Halley (van de komeet) had namelijk bedacht dat twee waarnemers op verschillende locaties Venus niet precies hetzelfde pad voor de zon zouden zien afleggen. Uit het verschil tussen de paden viel volgens Halley met eenvoudige driehoeksmeting de afstand tussen zon en aarde te bepalen. En die afstand gold in die tijd als de Heilige Graal van de wetenschap.

Velen trokken er in 1761 op uit, maar de meetresultaten liepen zo ver uiteen dat er geen peil op te trekken viel. Acht jaar later ging het niet veel beter. Zelfs ontdekkingsreiziger James Cook, die op Tahiti een prima uitzicht had, lukte het niet om de exacte momenten waarop Venus haar overgang begint en eindigt, te bepalen. De planeet lijkt op die momenten even aan de zon te blijven plakken -het zogeheten zwarte-druppeleffect- waardoor Cook en andere waarnemers er al gauw enkele seconden tot een minuut naast zaten. Voor een goede afstandsbepaling moest men het tot op de seconde nauwkeurig weten.

Bij het volgende paar, in 1874 en 1882, ging het weer wat beter. Maar ondanks de verbeterde precisie van de instrumenten bleef de onzekerheid in de waarnemingen groot. In 1890 veegde de Amerikaan Simon Newcomb alle resultaten van vier Venus-overgangen bijeen en leidde daaruit af dat de aarde op 149,6 miljoen kilometer van de zon stond. Dat was niet slecht -een fout van nog geen promille- maar als waarde voor de Astronomische Eenheid (zoals de afstand nu wordt gebruikt) niet goed genoeg.

Dat besefte men in 1890 ook. Bovendien was duidelijk geworden dat er betrouwbaardere methoden waren om de afstand zon-aarde te bepalen. Uit waarnemingen aan asteroïden bijvoorbeeld, waarvan sommige de aarde veel dichter naderen dan Venus. Nu wordt de afstand met radartechnieken gemeten.

Toch zullen dinsdag oude tijden herleven. Ditmaal mag de leek aan de Venus-overgang gaan meten. En niemand hoeft daarvoor met een gammel bootje de Stille Zuidzee op. De Venus-watcher van 2004 gaat de elektronische snelweg op. Daar zullen alle gegevens worden verzameld. En nu maar afwachten of de leek de wetenschappelijke precisie -de astronomische eenheid is tot op enkele meters nauwkeurig bepaald- weet te overtreffen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden