Een zee zonder water

De Dode Zee is aan het krimpen. Steeds lager staat het waterpeil in het laagste meer ter wereld. Door het geweld in het Midden-Oosten komen er bijna geen toeristen meer. Het is stil geworden bij wat nog niet eens zo lang geleden toeristenattractie nummer één was.

Halverwege het natuurreservaat verschijnt het bordje: 'Tot hier reikte de zee in 1968'. Zo op het oog is het nog een eind lopen naar de oever. Het is loeiheet. Gelukkig mag je niet verder. De bodem is te poreus, waardoor je plotsklaps door de grond kunt zakken.

De oorzaak: de Dode Zee is aan het krimpen. De zee, feitelijk een binnenmeer, wordt steeds kleiner, doordat het waterpeil zakt. De Jordaniërs slaan al regelmatig alarm: nog veertig, vijftig jaar en het laagste meer ter wereld is niet meer. De Israëliërs zijn conservatiever in hun prognoses. ,,Het loopt zo'n vaart niet'', zegt Ittai Gavrieli, geoloog en hoofd van hét onderzoeksproject over de toekomst van de Dode Zee.

Feit blijft dat de Dode Zee krimpt. De oever schuift ongeveer een meter per jaar op. Aan de minder steile Israëlisch/Palestijnse kant gaat het zelfs nog sneller. En de eerste natte winter na elf jaar kan dat proces niet stuiten.

De reden is nu eens geen bovennatuurlijk verschijnsel in dit door wonderen geteisterd gebied. Sodom en Gomorra werden hier van de aardbodem gevaagd door vuur en zwavel. De vrouw van Lot veranderde er in een zoutpilaar omdat ze het waagde om te kijken. Maar het krimpen van het meer is mensenwerk. Syriërs, Jordaniërs en Israëliërs gunnen het nauwelijks nog een druppel water. Alle drie tappen ze naar hartelust de natuurlijke toevoer af om in hun groeiende waterbehoefte te voorzien. ,,Een hoofdschuldige is er niet'', oordeelt Gavrieli.

Wat er nog doorstroomt is een beekje, de Jordaan. De machtige rivier uit de kinderbijbels pompt aan het eind van de rit met moeite een straaltje water de Dode Zee in. De verdamping op dit diepste punt der aarde -in het heetst van de zomer kan die 25 millimeter per dag bedragen- doet de rest, daarbij geholpen door de Jordaanse en Israëlische fosfaatbaronnen. Zij leggen water 'te drogen' om hun potassium te winnen. Jaarlijks halen ze 450 miljoen kubieke meter uit het meer, laten het zoveel mogelijk verdampen en storten 200 miljoen terug, een netto verlies van 250 miljoen kubieke meter.

Vierhonderd meter onder de zeespiegel ligt het laagste binnenmeer ter wereld. Geologisch is het een scheurtje in de aardkorst tussen de botsende continenten. De Jordaanvallei en het meer maken deel uit van de Syrisch-Afrikaanse Rift. Onrustig is het in deze regio niet alleen boven de grond. Zesduizend jaar geleden zou het wateroppervlak van de Dode Zee nog zevenhonderd meter onder de zeespiegel van de Middellandse Zee hebben gelegen. Drieduizend jaar geleden was het 360 meter. Het verdwijnen van Sodom en Gomorra was mogelijk een van de recentere geologische uitbarstingen. De zoutpilaar die de vrouw van Lot moet voorstellen, is een uitstulping in een grillig zoutlandschap.

'Bahr Loet', de Zee van Lot, heet het meer in het Arabisch, nu nog tachtig kilometer lang en vijftien breed. Het Oude Testament spreekt van 'Zee des Vlakken Velds', 'Oostzee', 'Achterste Zee' en 'Zoutzee'. 'Jam Hamelach', de Zoutzee, is ook de naam in het Hebreeuws. Zo zout is het meer -de bovenlaag is tienmaal zo zout als de Middellandse Zee- dat je erin blijft drijven en rustig de krant kunt lezen.

De naam Dode Zee is sinds Hiëronymus (vierde eeuw) in gebruik, en geeft aan dat er in dit zoute water geen leven mogelijk is. Maar echt dood blijkt het meer niet te zijn. Wetenschappers hebben verscheidene soorten bacteriën in het water aangetroffen. En in de bronnen aan de rand van het meer leven kleine visjes die waarschijnlijk afstammen van karpers uit het Meer van Tiberias. Ze hebben zich aan de barre omstandigheden weten aan te passen, zijn zelfs opgewassen tegen een sporadische golf zout water.

Van boven op de steile kliffen bij Ein Gedi, vierhonderd meter boven het meer (zeeniveau) is het uitzicht adembenemend, al hangt er vrijwel altijd een heiige laag boven het water. De Kruisvaarders noemden deze plek de 'diamant der woestijn'. Vanaf de bergen aan de overkant mocht Mozes deze kant uitkijken. Toen nog zonder protserige hotels, met kuur-, zwavel- en modderbaden. Het hotel bij Ein Gedi dat nog niet eens zo lang geleden aan het strand werd gebouwd, ligt inmiddels een eind van de kustlijn. Het is er gevaarlijk. Daar waar de beekjes vanuit de bergen naar beneden stromen, bereikt het water nu de zanderige grond om zich ondergronds een weg naar het meer te banen. Het gevolg is de formatie van ondergrondse grotten. Een kampeerder bevond zich 's ochtends ineens een stuk lager dan waar hij 's avonds zijn tent had opgezet. Een kibboetslid dat door de grond zakte kon dankzij zijn mobieltje worden gered.

De kampeerplaats is inmiddels dicht. De hotels moeten het van de Israëliërs hebben, want sinds het uitbreken van de intifada laten de buitenlanders zich hier nauwelijks zien. ,,Vijftig tot honderd bussen per dag was heel normaal in het hoogseizoen'', vertelt Jasser, die toezicht houdt op de snuisterijen annex hebbedingetjeszaak bij Koemran. De plek was toeristenattractie nummer één. Hier zijn de Dode-Zeerollen ontdekt. Hier leefden de Essenen. ,,Deze maand waren er zegge en schrijve drie bussen. Alleen de religieuze mensen laten zich niet door intifada's afschrikken'', vertelt Jasser. Een groep devote Italianen heeft zojuist de maaltijd genuttigd in het restaurant en inkopen gedaan. Op alle waar zit nu twintig procent korting, ook op het setje blikjes -lucht, water en zand- uit de Dode Zee. Hoog opgestapeld liggen de tubes heilzame crème en modder.

Want behalve zout en nagenoeg dood is de Dode Zee gezond. Het gebied is rijk aan warme bronnen. Zelfs de zon is er gezond, de extra vierhonderd meter aan atmosfeer filtert de ultraviolette straling. Zonnebrand is overbodig. Mensen met huidziektes hebben vaak baat bij het baden in de mineraalrijke modder. Koning Salomo, koningin Cleopatra en Herodes de Grote zijn hen voorgegaan. Even voorbij Ein Gedi heeft crèmefabrikant Ahava (Liefde) zijn laboratorium en toonzaal. Het informatiefilmpje is in het Russisch voor de groep immigranten die net uit de bus is geladen. Maar de taal van reclame is universeel. Vrij vertaald komt het erop neer dat magnesium, calcium, bromiden en potassium, ,,de noodzakelijke ingrediënten voor een stralende huid en goede gezondheid'' in overvloed aanwezig zijn in de Ahava-producten die ,,volgens de hoogste ecologische standaard en zonder proeven op dieren'' hier worden geproduceerd. Het filmpje laat na te vermelden dat het laboratorium in Palestijns bezet gebied ligt.

Tijdens de kortstondige periode van bijna vrede in de jaren negentig zijn hier grootse plannen gesmeed. Ook de Palestijnen wilden van hun kust, aan de west- en noordkant van het meer, een toeristencentrum maken. Het casino in Jericho was deel van het project. Vandaag de dag spelen Israëliërs en Palestijnen opnieuw met de gedachte om Jericho als proefterrein te gebruiken voor het normaliseren van de betrekkingen, inclusief het heropenen van het casino. De reden is niet alleen de edele vrede. Voor Palestijnse leiders was het casino met zijn Oostenrijkse baas een belangrijke bron van inkomsten. Voor hen niet alleen. De Oostenrijkse baas heeft een advocaat die werkzaam is als directeur-generaal en vertrouweling van de Israëlische premier Sjaron. Zoon Omri Sjaron onderhoudt nauwe betrekkingen met de Oostenrijker.

Maar voorlopig kunnen de Palestijnse inwoners van Jericho nauwelijks de stad uit en is de Dode Zee voor hen onbereikbaar. In plaats daarvan baten Israëliërs ook in het noorden -vlakbij Jericho- stukjes strand uit voor een zaterdagse picknick met modderbad. Hier is de oever nog direct toegankelijk, de modder ligt voor het opscheppen.

Dr. Ittai Gavrieli, de geoloog, en zijn team broeden op mogelijkheden de Dode Zee te behouden, zelfs weer iets van zijn 'natuurlijke' proporties terug te geven. Al in 1899 bedacht een Zwitserse ingenieur een plan om de Middellandse Zee via de Jordaan met de Dode Zee te verbinden. Tachtig jaar later werden de plannen 'geactualiseerd'. De naam: het Med-Dead project. Daar is nu het Red-Dead project als optie bijgekomen -dankzij de vrede tussen Israël en Jordanië. Het idee is om het kanaal niet vanuit de Middellandse zee, maar vanuit de Rode Zee naar de Dode zee te laten lopen. Het verschil in hoogte kan worden benut voor het opwekken van energie die weer kan worden gebruikt voor waterontziltingsinstallaties.

Voor de Jordaniërs is de Red-Dead een aantrekkelijke, in feite hun enige, optie. ,,Ze zitten ons op te jutten, ook al wordt die samenwerking met Israël ze niet in dank afgenomen door andere Arabische landen'', vertelt Gavrieli. Hij is bezorgd over is de ecologische gevolgen. ,,Wat gebeurt er met de omgeving, wat gebeurt er met het meer zelf als je er ineens grote hoeveelheden zoetwater in pompt? Wat sleurt het water allemaal mee?'' En blijft het wel zo aantrekkelijk voor de toeristen als de Dode Zee bijvoorbeeld ineens wordt bedekt door een witte kalklaag?

,,Het mooiste zou zijn als we de Dode Zee gewoon weer op natuurlijke wijze in ere herstellen'', meent Gavrieli, ,,als de Syriërs, Jordaniërs en Israëliërs de natuurlijke toevoer weer zouden laten stromen. De kans daarop is gering. En dus wordt het Med-Dead, Red-Dead. Of 'klein' Dead, dus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden