Een wolkenkrabber is voor Pelli meer dan hoog gebouw

AMSTERDAM - In Maleisië groeit het hoogste wolkenkrabbercomplex ter wereld: de Petronas Towers naar ontwerp van Cesar Pelli (1926). Met een hoogte van 450 meter zijn de torens nu al een monument. Daar steekt de Zürich-toren, die Pelli voor Den Haag ontwierp, met zijn 87 meter schril tegen af. Voor Nederlandse begrippen is dat echter nog steeds behoorlijk hoog.

ROBBERT ROOS

Twee ronde torens cirkelen in Maleisië naar de hemel, naar boven toe steeds smaller wordend. Ongeveer halverwege worden ze met elkaar verbonden door een enorme loopbrug. Pelli: “Twee staven ondersteunen de brug. Ze staan schuin naar beneden en bakenen zo de ruimte eronder als een poort af. Het is een poort waar je niet lijfelijk doorheen kunt, maar die wel sterk tot de verbeelding spreekt. Het is een betekenisvolle ruimte, die voor echo's in je belevingswereld moet zorgen.”

Voor Cesar Pelli, een van de sprekers op het Wereldhoogbouwcongres in de Rai in Amsterdam, is een wolkenkrabber meer dan een hoog gebouw om zoveel mogelijk mensen te herbergen. “Al sinds de Oudheid hebben de mensen de drang om hoog te bouwen”, constateert hij. “De toren van Babel, de piramide van Cheops, Indiase tempels en de bouwsels van de Maya's zijn allemaal symbolische voorbeelden van de aspiraties om tot de hemel te reiken. Torens functioneren daardoor als intermediair tussen hemel en aarde. Later werd een wolkenkrabber ook een manier om een verticaal markeringspunt in de stad te creëren, zoals de toren van het stadhuis in Siena of de toren aan het San Marcoplein in Venetië.”

“Voor mij blijft een wolkenkrabber echter in de allereerste plaats een verticale lijn die hemel en aarde met elkaar verbindt, met alle spirituele connotaties die daar bij horen. Een wolkenkrabber heeft de potentie om een cosmic pillar te zijn, zoals de lange stakerige bergen in China de kracht van een heilige berg kunnen hebben.”

“In 1989 heb ik voor Chicago zo'n cosmic pillar - de Miglin-Beitler Tower - ontworpen: ruim 600 meter hoog, een lange naald met een vierkante basis die naar boven toe geleidelijk aan versmalt. Ik heb er nog steeds goede hoop op dat hij ooit gebouwd gaat worden.”

Wat Pelli in Chicago voorlopig nog niet lukt, het hoogste gebouw ter wereld maken, is in Kuala Lumpur bijna realiteit. Eind volgend jaar moeten daar de Petronas Towers worden opgeleverd. Zo groots als het gebouw echter ook is, het hoogste gebouw van de wereld maken was niet het eerste uitgangspunt. “Op basis van het programma van eisen hadden we een ontwerp gemaakt dat weliswaar hoog was, maar niet zó hoog. Later wilde de opdrachtgever, een Maleisische petroleum-maatschappij, er meer ruimte bij, en toen zeiden we: 'Nog iets hoger en we kunnen het hoogste gebouw maken.' En dat zagen ze wel zitten. Het moet een trotse toren worden die de economische vooruitgang van Maleisië laat zien.” Het is wel een statussymbool met een aardig prijskaartje: 1,6 miljard gulden.

Pelli laat zich veel gelegen liggen aan de omgeving waarin hij werkt. “Als je aan een groot project als dit begint, dan moet je open staan voor de cultuur en de context ter plaatse. Dat hebben we bij de Petronas Towers gedaan door de plattegrond de vorm van een islamitisch-achtig mozaïek te geven. Daarnaast hebben we diverse ontwerpen voor de spits gemaakt om een vorm te vinden die zowel een islamitische als een christelijke uitstraling heeft. Uiteindelijk is het een bol op een lange naald geworden.”

Context was voor Cesar Pelli ook een belangrijk onderwerp bij zijn ontwerp van de Zürich-toren in Den Haag. Op het moment dat Pelli door de Oostenrijker Rob Krier werd gebeld met de vraag of hij een toren wilde ontwerpen voor het stadsproject 'De Resident' naast het Centraal Station in Den Haag, bedacht de architect zich geen moment.

“Rob Krier heeft samen met Sjoerd Soeters een prachtig masterplan gemaakt voor dit gebied. Het is heel stedelijk en goed van schaal. Ik denk dat het een bruikbaar experiment kan worden voor toekomstige stedelijke ontwikkelingen op dit soort plekken. Het is belangrijk dat rekening wordt gehouden met het karakter en de dynamiek van de omgeving, want meestal vervreemden dit soort grootschalige projecten zich van de oude stad. Krier verbindt het oude en het nieuwe op een heel natuurlijke manier met elkaar.”

Het ontwerp van Pelli bestaat uit een zeshoekige toren op een rechthoekige basis. Als bekroning staat er een open, koepelvormige constructie van koper op het dak. “In Nederland hebben veel gebouwen een zware top. Dat is waarschijnlijk historisch gegroeid vanuit de strodaken op oude boerderijen. In andere landen had je die ook, maar daar hebben ze er afscheid van genomen, terwijl in Nederland het stro door dakpannen is vervangen, die eenzelfde soort materialiteit hebben. In dit opzicht is Nederland uniek. Vandaar ook dat we zo'n zware top op ons gebouw wilden, die iets over de rand van de zijmuren hangt.”

“Ik ben verder een groot bewonderaar van het werk van Naum Gabo (constructivistische sculpturen met veel draadwerk, R.R.), wiens grootste beeld voor de Bijenkorf in Rotterdam staat. Voor mij was deze opdracht een ideale mogelijkheid om iets met Gabo te doen en zijn beeldtaal te gebruiken voor het dak van de Zürich-toren.”

Pelli's passie voor de afronding van een gebouw wordt niet gedeeld door Rem Koolhaas. In een interview gaf deze ooit af op te academische ontwerpen voor wolkenkrabbers: “Ideeën van bijvoorbeeld Cesar Pelli dat wolkenkrabbers een top moeten hebben, is zo'n academisch model. Dat is niet zozeer dom, maar 'misguided' zoals ze in Amerika zeggen; in ieder geval tegen de logica van de wolkenkrabber in.”

Pelli riposteert: “De theorie die Koolhaas heeft neergelegd in zijn boek 'Delirious New York' (1978) is tot nu toe niet realistisch gebleken. Alle wolkenkrabbers die sindsdien gebouwd zijn, hebben een top. Als je aan de gewone man vraagt - en Rem neemt die altijd zelf als referentiepunt - wat de mooiste wolkenkrabber is, dan worden bijna altijd 'Chrysler Building' en 'Empire State Building' in New York genoemd. Voor velen zijn dat de archetypes van de wolkenkrabber en allebei hebben ze een heel geprononceerde top. De oneindige wolkenkrabber bestaat niet.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden