Een wilde politieke carrière

Bang scheen hij nooit te zijn. Het kwam nogal eens voor dat drs. Hans Janmaat met blauwe plekken door het Tweede Kamergebouw liep. Dan was hij door een activist 'van zijn fiets getrokken', zoals zijn Haagse buurtgenoten wisten te melden.

De zondag overleden leider van de Centrumpartij leek nooit erg onder de indruk van de vele klappen die hij opliep tijdens zijn wilde politieke carriëre aan de uiterste rechterzijde. Al was de aanslag van anti-racisten op een bijeenkomst van zijn partij in Kedichem ook voor hem een dieptepunt. Janmaat en zijn aanhangers werden in 1986 door brandstichters letterlijk uit Hotel Cosmopolite gerookt. Zijn vriendin Wil Schuurman verloor haar onderbeen, daar op de dijk langs de Linge.

Dat hij niet bang was uitgevallen bleek als Hans Janmaat weer eens driftig de mouwen van zijn colbert op stroopte en op een veel grotere tegenstander afstoof. Met woeste ogen achter zijn dikke brillenglazen, de knuisten gebald. Wil Schuurman, deed onlangs haar beklag in een interview, kort na de moord op Pim Fortuyn. ,,Wij zijn zo vaak bedreigd. Linkse actievoerders maakten tegen ons al schietgebaren. Ook waren er bommeldingen en dreigbrieven. Hans deed daar altijd heel laconiek over. Je moet ze gewoon afbluffen.''

Dat afbluffen op straat lukte hem de afgelopen jaren wat makkelijker in het gezelschap van zijn trouwe Duitse herdershond 'Wolf'. Pisnijdig werd hij toen een journalist wist te melden dat die hond was genoemd naar de herder van Hitler. Dat was nou weer zo'n voorbeeld van demoniseren. Al was dat woord tijdens de Haagse loopbaan van Janmaat nog niet in zwang. Trouwens, hij had uitgezocht dat de hond van Hitler 'Blondie' heette.

Eind jaren zeventig had je de Nederlandse Volksunie van de extreem-rechtse Joop Glimmerveen die, gekleed in een lange leren jas en met wat voetbalhooligans in zijn gevolg, de buitenlanders op de korrel nam. Janmaat was in die tijd nog lid van de KVP en deed in 1979 iets voor DS'70. Toen als concurrent van de platte VNU de iets gematigder Centrumpartij opkwam, stond daar ineens de politicoloog en leraar maatschappijleer Hans Janmaat voorop. De doctorandus die riep dat Nederland vol was. Hij veroorzaakte bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1982 een schok in politiek Den Haag: de CP haalde onverwachts één zetel.

Lijsttrekker Janmaat leerde op die verkiezingsavond van 8 september '82 het eerste pesterijtje kennen, zoals hij er nog veel aan het Binnenhof zou gaan meemaken. In z'n eentje, slechts in gezelschap van een krantenjournalist, wandelde hij van café De Posthoorn naar de kleine Haagse NOS-studio aan de overkant, waar 'Hilversum' hem op afstand wenste te interviewen.

In afwachting op het vraaggesprek zette de enige technicus in de Haagse studio hem meer dan een kwartier lang in het volle licht van de warme lampen. Nee, dat kon niet minder, kreeg de zwetende drs. Hans te horen. Het gevolg was dat Janmaat zijn debuut als Kamerlid op televisie maakte met een kokend, glimmend knalrood hoofd.

Het was het begin van een politieke loopbaan die hem tot twee keer toe een parlementszetel opleverde en waarbij Janmaat vrijwel permanent verwikkeld was in interne partijruzies. Misschien nog meer dan het 'cordon sanitaire' dat de gevestigde politiek om hem heentrok, hinderden die ruzies zijn politieke kansen.

Al twee jaar na zijn verkiezing brak de Centrumpartij met haar enige volksvertegenwoordiger. Hij ging op persoonlijke titel verder in de Kamer en richtte in december 1984 de net zo extreem-rechtse Centrumdemocraten op. Ook in die nieuwe partij gaf hij weinig macht uit handen. Net zoals bij de CP bevond het partijsecretariaat van de CD zich in de woning van voorzitter Janmaat.

Zijn nieuwe partij zakte terug en verdween in 1986 uit de Kamer. De anti-racistische beweging haalde opgelucht adem, maar deed dat te vroeg, want in 1994 keerden de Centrumdemocraten met drie zetels terug aan het Binnenhof.

Het was een familie-onderonsje. Met de aanslag van Kedichem achter de rug duwde lijsttrekker Janmaat na die verkiezingen Wil Schuurman in haar rolstoel naar haar eigen Kamerzetel. De derde zetel was voor ene Cor Zonneveld, die in 1997 overleed.

Ook in die periode sleepte de partij zich van de ene interne ruzie naar de andere. Alleen de CD-kringen Brabant en Haarlem bleven lang achter de leider staan. Uit Haarlem recruteerde Janmaat ook de opvolger van Zonneveld in de Kamer, Wim Elsthout. Nieuwe ruzies met Haarlem en Elsthout luidden het einde in van de CD.

Uiteindelijk deed de oude leider nog een poging tot een doorstart met weer een nieuwe partij, de Conservatieve Democraten. Bij de afgelopen verkiezingen, met Pim Fortuyn in de hoofdrol, zag hij echter af van een laatste poging tot een comeback. ,,Het heeft geen zin. We worden alleen maar tegengewerkt'', zei hij.

Hij voelde zich in al die Haagse jaren niet alleen gepest en weggedrukt omdat de andere fracties weigerden met hem in debat te gaan. Het motto aan het Binnenhof was: met zo'n racist debatteer je niet, die moet je bestrijden. Janmaat opereerde in Kamerdebatten overigens altijd op de achterhand, net als boer Koekoek ooit deed. Hij luisterde eerst zo'n beetje naar de inbreng van anderen, krabbelde dan snel met zijn grote hanepoten wat op een los velletje papier en ging als laatste naar de microfoon. Om bijvoorbeeld uit te leggen dat hij 'altijd al had gezegd' dat de files onontkoombaar waren in zo'n vol land met zoveel buitenlanders.

Omdat hij zich getreiterd en niet serieus genomen voelde en wist dat hij werd doodgezwegen door de media, verspreidde zijn partij cassettebandjes met de Janmaat-redevoeringen en -interrupties in de Tweede Kamer. Het lag niet alleen aan de andere partijen en aan de media. Janmaat was er ook heilig van overtuigd dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst hem stelselmatig tegenwerkte.

De BVD, meende hij, organiseerde verkiezingsfraudes waardoor de nieuwe stemcomputers de CD onverwacht laag lieten scoren. Diezelfde veiligheidsdienst had volgens hem de geheimzinne Graman in de partij laten infiltreren, de man die een CD-verkiezingscampagne verknalde met zijn opmerking dat hij 'de Bijlmer in de fik' wilde steken. Dat geen enkele uitgeverij tot nu toe Janmaats manuscript tot boek liet drukken, kwam ook al door de druk van de BVD.

Janmaat pochte altijd dat hij goed bevriend was met zijn allochtone buren in de straat. Tegelijk kon hij opmerken dat alle vluchtelingen 'op een boot' het zeegat uit moesten worden gestuurd. Weg uit het 'Nederland voor de Nederlanders' waar de leus 'Eigen volk eerst' fier moest klinken. Hij is meer dan eens veroordeeld, onder meer door de Hoge Raad wegens het aanzetten tot vreemdelingenhaat.

Eén van zo'n veroordeling was gebaseerd op zijn uitspraak tijdens een demonstratie in Zwolle. ,,Wij schaffen zodra we de mogelijkheid en de macht hebben de multiculturele samenleving af'', ead hij daar in 1996 geroepen.

,,Nou heb ik jullie'', dacht Hans Janmaat begin dit jaar toen hij CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende hoorde zeggen dat de multiculturele samenleving 'niet iets is om naar te streven'.

De voormalig leider van de Centrumdemocraten stapte naar de Hoge Raad met een verzoek zijn veroordeling ongedaan te maken. Na de verkiezingen van 15 mei vroeg hij ook nog eerherstel bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, omdat hij meer Nederlandse politici taal hoorde uitslaan waarvoor hí & Dot;j vroeger was gestraft. Het past wel bij de pech van de doctorandus uit Nieuwer-Amstel dat hij die rechterlijke uitspraken niet meer mag aanhoren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden