Een 'Who's afraid' als heksensabbat theater

De voorstelling reist door het hele land met als slot 2-11 februari 1995 in het Nieuwe de la Mar Theater, Amsterdam.

Eigenlijk is Albee's beroemdste stuk nauwelijks van de Nederlandse planken weg geweest, sinds de Nederlandse Comedie er in 1964 (met Han Bentz van den Berg als de professorale geschiedenisdocent aan een kleine universiteit in New England, en Ank van der Moer als zijn zes jaar oudere vrouw Martha, dochter van de rector van de universiteit) de eerste voorstelling van gaf die, dertig jaar later, nog steeds zachtjes voortschokt in het geheugen van hen die haar zagen. Anderen dragen de verfilming die vrij kort na de wereldpremière op Broadway van het stuk werd gemaakt, met Richard Burton en Elizabeth Taylor, als ijkmerk met zich mee.

Van der Sanden is bijzonder Albee-getrouw te werk gegaan. De tekst heeft hij opnieuw vertaald, omdat hij vond dat de vertaling uit 1964 van G. K. van het Reve te literair was en te ver af stond van het origineel. In de tweede plaats wordt de tekst van de eerste tot de laatste letter gespeeld. Daardoor ondergaan we in de volle omvang en diepte de nacht van de spelletjes die het echtpaar speelt met elkaar en met hun jonge gasten Nick en Honey, die nog maar kort op de campus wonen en bij wie in één nacht het blozend vertrouwen in eigen en andermans goedheid, en hun stuitend-jonge onnozelheid, tot de grond toe wordt afgebroken.

Een van de grote verdiensten van deze voorstelling is dan ook dat regisseur en acteurs niet in de val lopen die bij dit stuk wijd open staat: het idee dat het jonge paar randversiering is bij de uitputtingsslag die George en Martha met elkaar leveren. Stefan de Walle als Nick en Esther Scheldwacht als Honey beleven hun eigen rite-de-passage, hoe afschuwelijk ze ook misbruikt worden in de spelletjes 'Grijp de Gasten' en 'Geef de Gastvrouw een Geile Beurt'. De extase van Scheldwacht, die ver voorbij de grenzen van het realisme gaat, en de euforie van De Walle over het 'platneuken van de wijfjes op de campus, op z'n hondjes', lijken me sterke voorbeelden hoe intens hun aandeel is in de 'Walpurgisnacht', zoals Albee het tweede bedrijf heeft genoemd.

Herman Naber als George doet geen poging de Bentz van den Berg van destijds te evenaren, en dat is goed. Hij is niet de diep gekwetste intellectueel die terugslaat, maar veel meer de priester van de heksensabbat, die met een bijna vanzelfsprekend overwicht zijn vrouw en de gasten leidt door de verschrikkelijke rituelen die ze allen moeten ondergaan. Hij heeft iets irritant-betweterigs over zich, en juist dat maakt hem zo kwetsbaar, bijna aandoenlijk. Geert de Jong als Martha is zijn slachtoffer en zijn vervolgster, en de nu eens krijsende, dan weer met stomme geslagenheid uitgevoerde schakeling tussen die twee rollen, geeft haar grote allure.

Het decor van André Joosten laat een grote woonkamer zien op semi-realistische wijze, met deuren naar buiten en naar de andere vertrekken in het huis. De ruimte zelf is evenwel volgestouwd met fauteuils, twee- en driezitsbanken, voor de helft knalgeel, voor de helft diepblauw. Alles staat kris kras door elkaar heen. Een betekenis in de termen van een dramatische semantiek kan ik er niet voor bedenken, wel een schilderkunstige: Joosten verwijst kennelijk naar het beroemde schilderij 'Who is afraid of red, yellow and blue?' waarin het rood na de beruchte verminking van het schilderij, op nog beruchtere wijze zou zijn hersteld. In elk geval drukt deze meubilering gevoelsmatig een enorme treurigheid uit, waarom weet ik niet.

'Wie is er bang voor Virginia Woolf?' is van het eerste moment van opvoering een modern-klassieke tragedie geweest, waarin de elementen mythe en ritueel een onthullende en aangrijpende functie vervullen. Ik begrijp daarom niet dat Van der Sanden in een noot bij zijn tekst een verband legt met echtparendrama's uit de Oprah Winfrey Show en zegt dat de grens tussen gespeelde en spontane emoties is opgeheven. Wat heeft de louterende verbeelding van Albee's stuk in vredesnaam te maken met het kleffe voyeurisme van de Oprah Winfrey Show en andere rommel?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden