'Een werkstuk zonder duidelijke boodschap heeft geen enkele zin'

De Humanistische Omroep Stichting kan morgen opnieuw een trofee toevoegen aan de vele prijzen die zij de afgelopen jaren met radio- en televisieprodukties heeft behaald. Dit keer is het de Zilveren Reissmicrofoon, die voor de dramaproduktie 'De Ramp' is toegekend aan programmamaker Kees Vlaanderen en de journalist Rudie van Meurs.

In de documentaire wordt geschetst hoe een ouderling, tevens wethouder van het dorp, onder die moeilijke omstandigheden uitgroeide tot een held, die liet merken dat de Bijbel voor hem geen theorie was. Een collega ouderling, die altijd een vroom praatje klaar had, viel ontluisterend door de mand.

In Zuidland werd verdeeld op de uitzending gereageerd. Velen vonden het prachtig, anderen verweten Van Meurs zijn eigen nest te hebben bevuild. Nu is er dus officieel erkenning gekomen voor dit stuk vakwerk. Reeds eerder kreeg Vlaanderen eervolle vermeldingen van de jury die jaarlijks de Zilveren Reissmicrofoon toekent: in 1989 voor vier docu-drama's over hoofdpersonen in de Franse revolutie, vorig jaar voor een documentaire over de Bijlmer.

Vlaanderen (37), sinds 1990 in vaste dienst bij de Humanistische Omroep Stichting en daarvoor programmamaker (vanaf 1981) bij de Nederlandse Radio Unie, heeft naam gemaakt op het terrein van radio-drama. In 1991 waren dat vier hoorspelen 'Voor het doodgaan', waarvan 'Het schortje van de terrorist', naar aanleiding van de dood van Ulrike Meinhof van de Duitse Rote Armee Fraktion, met de Prix Italia werd bekroond. In dezelfde serie een aangrijpend verhaal over een SS'er die met een sigaretje in de mond in 1942 honderden mensen de dood injoeg.

De meeste produkties van Kees Vlaanderen zijn op historische gegevens gebaseerd. Maandag 11 oktober begint een vierdelige documentaire gevolgd door een hoorspel, met als uitgangspunt dat een halve eeuw geleden kernenergie voor het eerst werd toegepast met een geheim gehouden experiment in Chicago.

“Zo'n onderwerp kun je uit historisch perspectief aanpakken”, zegt Van Meurs, “met Madame Curie, Einstein en Oppenheim. Dat was nu net wat mijn collega Kees van den Bosch en ik niet wilden. We zijn begonnen in 1938, kort na de Kristallnacht, toen twee Duitse geleerden, Otto Hahn en Fritz Strassman in het Kaiser Wilhelm Institut in Berlijn 'onverklaarbare waarnemingen' deden. Ongewild hadden zij het geheim achter de kernsplijting ontdekt. Wij zijn ingegaan op de gebeurtenissen achter de schermen. We laten uitkomen hoe naiefdie geleerde onderzoekers waren, toen anderen met hun vinding aan de haal gingen en die toepasten voor verschrikkelijke zaken.”

Ook de rol die Nederland in het geheel speelde, hoe ons land een partijtje uranium oxyde in bezit kreeg en dat de hele oorlog door in Leiden uit handen van de Duitsers en nadien van de Amerikanen wist te houden, wordt belicht. “Het was in de tijd dat Nederland alles nog op eigen houtje dacht te kunnen regelen. In het diepste geheim wilden we samen met Noorwegen een waterkerncentrale bouwen”, aldus Van Meurs.

Vlaanderen, net terug uit Italie, waar hij voor zijn omroep bij de Prix Italia op zoek was naar interessante aankopen, is enthousiast over een Deense documentaire. “Die gaat over een sluipschutter in het voormalig Joegoslavie. Zonder een spier te vertrekken, maait hij mensen neer. Hij vertelt dat hij zijn beste vriend zo enthousiast heeft gemaakt, dat die ook sluipschutter is geworden, alleen bij de tegenpartij. Als hij hem in het vizier zou krijgen, zou hij zich geen moment bedenken, maar hem zonder pardon neerschieten. Bij de moeder van die vriend heeft hij de kans ertoe gehad, maar het niet gedaan. Iets waarvan hij achteraf spijt zegt te hebben. Als je zulke verhalen hoort wordt het raadsel mens steeds groter.”

Dat proberen te doorgronden is wat Kees Vlaanderen drijft. “Het gaat in het leven steeds om keuzes maken. Maar door te kiezen, kies je in veel gevallen ook voor anderen. Naar mijn overtuiging bestaan er in feite geen echt goede mensen en echte rotzakken. Het is altijd en-en.”

Wat Vlaanderen probeert te achterhalen, is waarom mensen handelen zoals ze handelen, de andere kant van de medaille te laten zien, iets duidelijk te maken over hun drijfveren en motieven. Zo was Ulrike Meinhof naar zijn overtuiging meer dan een vrouw die dood en verderf wilde zaaien. Vlaanderen komt met een verhaal over een ontmoeting met een professor in Wassenaar, die zijn hele leven studie heeft gemaakt van de mieren.

“We hebben samen gekeken naar mierenvolken en mieren die het onderspit hadden gedolven bij veldslagen die mieren onderling soms voeren. Zo kunnen rode bosmieren glanzende houtmieren niet uitstaan. Dat is altijd vechten. In feite zijn mieren net mensen. Als je dat gekrioel van bovenaf bekijkt, lijkt het een complete chaos, net zoals een stad die je vanuit de lucht in ogenschouw neemt. Mieren zijn vaak heel onlogisch bezig, net zoals mensen ineens dingen doen, die je helemaal niet zou verwachten. Veel van ons handelen is al bepaald door de plek waar we ter wereld zijn gekomen en het milieu waarin wer opgroeien, maar er blijft veel onverklaarbaar. Bij een borrel kun je daar eindeloos over fantaseren, maar je komt er niet uit.”

Vlaanderen heeft veel waardering voor de klassieke Russische schrijvers. Van hun werk maakte hij verschillende hoorspelen. “Hun manier van verhalen vertellen - zonder de moraal die er inzit de lezers door de strot te duwen - spreekt me geweldig aan. Een werkstuk zonder duidelijke boodschap heeft geen enkele zin. Maar je moet die zo verpakken dat de mensen die er zelf in kunnen ontdekeken. Als kind was ik al dol op verhalen. Als moeder voorlas - en dat deed ze vaak - ging ik er helemaal in op. Mijn ouders hebben mij opgevoed tot iemand die zich in hoge mate verantwoordelijk voelt voor zijn daden. Zo weigerde ik bewust dienst en kwam toen op eigen initiatief bij de Vara terecht, waar ik mee ging werken aan jongerenprogramma's.”

De grote uitdaging van radio vindt Vlaanderen nog steeds dat het de eigen verbeelding in werking zet, en dat je met redelijk simpele middelen veel kunt bereiken. Vlaanderen geeft meteen toe dat hij bevlogen is van zijn vak. Hij stelt zichzelf ook kwetsbaar op. Dat gebeurde in sterke mate in de documentaire die hij maakte, toen hij met zijn Marokkaanse vriendin na achttien jaar terugging naar haar geboortedorp.

“De wereld die zij achter zich dacht te hebben gelaten kwam ineens terug en bracht haar in grote verwarring. De ruzies die daarover tussen ons ontstonden heb ik laten horen. Dan ga je heel ver maar soms is dat noodzakelijk wil je geloofwaardig zijn en de boodschap laten doorklinken. Met dat programma hoop ik begrip te hebben gekweekt voor de problemen waar mensen uit die landen, die zich hier vestigen, mee krijgen te maken. Een voorwaarde voor een goed programma is dat je mensen na afloop het gevoel geeft dat ze iets hebben meegemaakt, een ervaring rijker zijn geworden.”

Bij de Humanistische Omroep Stichting vindt Vlaanderen daarvoor een ideaal werkklimaat. “Met een klein clubje zijn we enthousiast bezig. Omdat we niet hoeven te concurreren met grote zendgemachtigden, kunnen wij ons richten op zaken die echt hout snijden, in zeker opzichten baanbrekend werk doen in deze tijd, nu er zoveel van hetzelfde is. Grote omroepen zijn in dat opzicht wel eens jaloers op ons.

Het is de overtuiging van Kees Vlaanderen dat in Hilversum tegenwoordig veel te gauw iets van het etiket 'documentaire' wordt voorzien. “De goede kant ervan is dat het woord 'documentaire' daardoor tenminste nog blijft bestaan. Anders zou het begrip binnen afzienbare tijd dood zijn.”

Waaraan een goede documentaire volgens hem moet beantwoorden? Vlaanderen denkt diep na en zegt dan: “Een documentaire is een persoonlijke weergave van de werkelijkheid met thema's die menselijke dilemma's aan de orde stellen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden