Een weerloos brein, door één mensenhand omvat

I n Trouw van 26 augustus stond een reportage van Sander Becker over zijn bezoek aan de Nederlandse Hersenbank. Het gaat om een unieke verzameling menselijke hersenen die bij leven en welzijn door donoren aan dit instituut zijn beloofd. Er is ook een foto bij afgedrukt met als onderschrift: Inge Huitinga, directeur van de Hersenbank, haalt een brein uit een emmer formaline. 'Wil iemand hem even vasthouden?'

Niemand wil dat. Voor mijn geestesoog zie ik het troepje journalisten terugdeinzen. Bij lezing van het artikel deinsden sommige lezers trouwens ook terug. Zo schreef meneer H. uit B en R de volgende dag op de podiumpagina dat hij zijn gelukkig nog gezonde hersenen na deze reportage in ieder geval nooit zou doneren aan de hersenbank: Laat mevrouw Huitinga eerst nog maar eens nadenken over een ethisch meer verantwoorde aanpak. Meneer H. neemt daarbij zijn petje af voor het in zijn ogen ethisch wel verantwoorde gedrag van de journalisten: hun weigering om zomaar even voor de lol een brein vast te houden.

Ik zie wel wat de briefschrijver bedoelt. Hij vindt dat hier op een ontheiligende wijze met de hersenen van een dode wordt omgegaan. Ik denk niet dat hij door eenzelfde verontwaardiging getroffen zou zijn als het om hart, nieren of darmen ging. Maar de hersenen hebben een geheel eigen, eh - aura, zou ik haast zeggen, waardoor mensen er op een bijzondere manier last van hebben als je ze zo helemaal bloot, zonder schedel, van hand tot hand ziet gaan. Hoewel er van alles valt af te dingen op Dick Swaabs stelling 'wij zijn ons brein', lijkt het na overlijden op zijn zachtst gezegd enigszins juist te zijn.

Toch meen ik dat de heer H. uit B en R lichtelijk in de war is. Het is uiteraard niet de doelstelling van de Nederlandse Hersenbank om bangelijke journalisten een gruwelspeeltje te bezorgen waar ze liever van afblijven. Het doel van de Hersenbank is het leveren van een onmisbare bijdrage aan hersenonderzoek. Als we iets willen ontdekken over het mechanisme van ernstige hersenziektes, mogelijk met therapeutische consequenties, dan is onderzoek aan hersenweefsel een absolute noodzaak. Je komt er niet alleen door plaatjes te maken van levende hersenen. Dementie, schizofrenie, de ziekte van Parkinson, beroertes, hersentumoren, dat zijn zeer ernstige ziektes die veel leed berokkenen en waartegen we niets kunnen ondernemen als we de hersenen van de slachtoffers niet kunnen bestuderen.

De reportage van Sander Becker was bedoeld om het werk van de Nederlandse Hersenbank aandacht te geven en zodoende donoren te werven. Kennelijk dacht men bij de Hersenbank 'laten we niet flauw doen en maar gewoon laten zien wat er te zien valt'.

Het idee dat je drijvend in de formaline eindigt in zo'n plastic emmer waar anders muurverf of mayonaise in zou zitten, is niet aantrekkelijk. Maar vindt u onder de grond of in een verbrandingsoven dan wel een lokkertje? Maar wacht, kunnen we even terug naar die muurverfemmer? Het is toch volstrekt onjuist om te zeggen dat 'je' daar eindigt? Wij zijn (ik neem het weer terug) niet ons brein, ook niet na ons overlijden. Na ons overlijden zijn wij dood, zou Cruijff zeggen. En het is denk ik onzin om te stellen dat we iets beleven aan de emmer, de kist, of de oven waarin we dood liggen te zijn. Doden maken niks mee. Achterblijvers wel, vandaar dat we onze lijken niet verwerken tot voer voor katten of honden. Ik ben zelf zo'n achterblijver en in het kader daarvan, een kerkhofbezoeker, zij het niet in liturgisch of cyclisch verband, meer in een poging tot draaglijke sterfelijkheidsbeleving, en vrijwel altijd vergeefs. Ik zou het akelig vinden als we de stoffelijke resten van dierbaren als grof vuil zouden afvoeren.

Nog even terug naar de foto. Mevrouw Huitinga heeft in haar linkerhand een brein en met haar rechter wijsvinger raakt ze de voorkant aan, misschien met de woorden: 'En dit is dan de frontaalkwab.' Ik denk dat een schedel in deze context geen afschuw zou hebben opgeroepen, eerder een halfvertederd 'Alas poor, Yorick! I knew him, Horatio...' De vraag is wat meneer H. uit B en R precies bezielt als hij de aanpak van mevrouw Huitinga als onethisch bestempelt? Ik zou hem beter begrijpen als hij 'onesthetisch' gezegd had, want het is in zekere zin geen gezicht natuurlijk, zo'n weerloos brein, door één mensenhand omvat.

Zou hij niet gewoon bedoelen dat hem hier een memento mori onder zijn neus gewreven wordt waar hij niet op zit te wachten? Want dat is voor mij (ik zeg het zo beleefd mogelijk) het minder aantrekkelijke aspect van de Hersenbank. Zo'n instituut bestaat immers niet alleen omdat we doodgaan, maar vooral omdat wij weten dat die verwikkeling ons te wachten staat zodat we iets kunnen zeggen over zaken die na ons verscheiden gaan plaatsvinden, je hersenen aan de hersenbank doneren bijvoorbeeld. Dat is niet onethisch. Maar leuk is anders.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden