Een warm welkom voor hoge nazi's

Andrija Artukovic was minister in de nazistische marionettenregering van Kroatië (links) en woonde veertig jaar in de VS (rechts) totdat hij in 1986 werd uitgeleverd aan Joegoslavië en werd veroordeeld.Beeld Foto's uit Nazi's in Amerika

Terwijl overlevenden uit concentratiekampen de grootste moeite hadden om een visum voor de VS te krijgen, rolde het land bewust de rode loper uit voor hoge nazi's. Journalist Eric Lichtblau schreef een boek over hoe naar schatting 10.000 oorlogsmisdadigers een plek vonden in de Amerikaanse samenleving.

Het is de droom van elke journalist. Twee jaar geleden kreeg New York Times-verslaggever Eric Lichtblau een geheim dossier in handen waarvan hij meteen concludeerde: daar zit veel meer dan een artikel in. Het werd niet alleen een boek, maar ook een woedend boek over de bijna achteloze manier waarop zijn eigen land, de Verenigde Staten, vlak na de oorlog hooggeplaatste nazi's het land binnenliet.

Het dossier ging over de geschiedenis van nazi's in de Verenigde Staten. Aan het eind van de jaren zeventig richtte het ministerie van justitie een aparte afdeling in die oude nazi's moest opsporen en voor het gerecht moest brengen. Het waren jaren dat steeds meer Amerikanen zich realiseerden dat direct na de oorlog met het immigratiebeleid iets goed fout was gegaan. "Dit stuk was voor mij een eye-opener en het heeft me niet meer losgelaten. Dit was een hoofdstuk van onze geschiedenis dat moest worden verteld", vertelt Lichtblau.

Herhaaldelijk gebruikt hij in zijn boek, dat nu is vertaald met de titel 'Nazi's in Amerika', woorden als 'schandelijk' en 'beschamend'. "Ja, ik kan daar nog erg boos over worden", zegt Lichtblau. "We hadden een puur slecht regime overwonnen ten koste van ontzettend veel levens, en wat gebeurt er? We gaan samenwerken met mensen die nauw bij afschuwelijke misdaden waren betrokken. Toen ik dat rapport in handen kreeg, wist ik over het onderwerp niet meer dan dat een gerenommeerde wetenschapper als Wernher von Braun, de man die leiding gaf aan het Duitse V2-raketprogramma, naar de Verenigde Staten kwam."

"Maar", zo heft Lichtblau zijn vinger, "dan werd er vergoelijkend bij gezegd dat hij niet een echte nazi was. Hij was niet betrokken geweest bij de 'bad stuff' en hij was een wetenschapper. Nou, vergeet het maar! Deze man was een overtuigd nazi, een onderscheiden SS-officier die goede banden had met Hitler. Hij zag er persoonlijk op toe hoe dwangarbeiders in een fabriek zijn V2's maakten."

Door de voordeur
De overstap van Von Braun was voor iedereen duidelijk, hij was te bekend om dit incognito te kunnen doen. Hoeveel mensen precies met dubieuze achtergronden - van concentratiekampbewakers tot aan topmannen in de politiek van het Derde Rijk - naar de VS kwamen, zal nooit meer te achterhalen zijn, maar Lichtblau vreest dat het er meer dan tienduizend zijn.

Zo kwamen ongeveer zestienhonderd nazi-wetenschappers en artsen naar de VS, 'gewoon door de voordeur', weet Lichtblau. "Het Pentagon wilde deze mannen graag rekruteren voor diensten aan de VS. De militaire top wilde niet alleen hun wetenschappelijke en medische ontdekkingen binnenhalen, maar wilde ook voorkomen dat de Russen ermee aan de haal gingen. De wetenschappers kregen behalve een visum ook huisvesting, assistenten en kantoren."

"Ze werden in de watten gelegd." Dit heette 'Project Paperclip' en officieel was dit verboden voor 'overtuigde nazi's'. "Maar", zegt hij met wegwerpgebaar, "die voorwaarden waren een administratieve schaamlap, een lachertje. Dat ze hadden meegewerkt aan het bouwen van raketten en hadden meegedaan aan medische experimenten, dat interesseerde de militaire top toen niet. Zij keken alleen naar de mogelijke technologische doorbraken."

Een andere categorie die Lichtblau in zijn boek naar voren haalt, zijn de 'honderden' nazi's die na de oorlog zijn ingezet door de Amerikaanse inlichtingendiensten als spionnen. Hij zoomt in op rabiate anticommunisten als Tom Soobzokov en Otto von Bolschwing, die waren gerekruteerd om informatie over de Sovjet- Unie te verzamelen.

Iwan de Verschrikkelijke
Van Soobzokov bleek later - toen had hij al een carrière als spion erop zitten - dat hij tijdens de oorlog leider van een executiepeloton was geweest. Tegenover de CIA had hij daar altijd over gelogen. "En weet je wat nu het erge is?", merkt Lichtblau op. "Dat het van die ongelofelijk slechte spionnen waren. Ken je die oude zwartwitfilms van de Keystone Cops nog? Zoiets. Nooit gaven ze informatie waar wat mee gedaan kon worden. Soobzokov slaagde er eens in om een koffer met gevoelig materiaal op een trein kwijt te raken. Het werd later teruggevonden, gelukkig. Het was een stelletje oplichters die we veel te goed hebben betaald."

Veruit de meeste ex-nazi's kwamen onder valse voorwendselen naar de Verenigde Staten, via de achterdeur dus. Zij kwamen binnen als 'bekeerde vluchteling' en waren vooral uit Oost-Europa afkomstig. "Het werd ze ook wel heel makkelijk gemaakt. Ze kwamen binnen omdat niemand hen tegenhield. Ze hadden valse identiteitspapieren of er was iemand in de VS die garant voor ze wilde staan. Er waren mensen van de immigratiedienst die hen hielpen de juiste antwoorden te geven. Had je in de landbouw gewerkt, dan was dat een aanbeveling om toegelaten te worden."

In 'Nazi's in Amerika' laat hij zien hoe Andrija Artukovic er moeiteloos in slaagde om veertig jaar in de VS te verblijven, zonder dat iemand in de gaten had dat hij tijdens de oorlog minister was geweest in de nazistische marionettenregering van Kroatië. In die functie had hij opdracht gegeven tot de moord op zeshonderd landgenoten. Hij stond bekend als de 'slager van de Balkan'. Het opgeven van een valse naam volstond voor het krijgen van een visum.

Op die manier kwam ook John Demjanjuk de VS in. Hij vestigde zich als automonteur in een buitenwijk van Cleveland. In 1977 werd hij door overlevenden van vernietigingskamp Treblinka aangewezen als 'Iwan de Verschrikkelijke', een buitengewoon wrede kampbewaker. Demjanjuk werd uitgewezen naar Israël en daar ter dood veroordeeld, totdat uit materiaal uit de archieven van de Sovjet-Unie bleek dat hij die bewaker nooit geweest kon zijn. Hij werd later in Duitsland wel veroordeeld omdat hij bewaker was geweest in Sobibor.

Jakob Reiner was nazi-officier in werk- en trainingskamp Trawniki (links) en runde jarenlang een restaurant in New York (rechts). Hij stierf in 2005 voordat hij kon worden uitgezet.Beeld Foto's uit Nazi's in Amerika

"Een verschrikkelijke vergissing", zegt Lichtblau over de verwarring met Iwan de Verschrikkelijke. Er waren veel politici die pogingen in het werk stelden om de afdeling met nazi-jagers te sluiten, omdat zij vonden dat de misdaden zo'n beetje waren verjaard. "De reputatie van het bureau is totaal verdwenen met deze mislukking. Dat vind ik jammer, want daar was een stel jonge aanklagers dat goed werk verrichtte."

Volgende oorlog
Een van de eerste vragen die de journalist zich stelde was hoe het kon het gebeuren dat zoveel oorlogsmisdadigers naar de VS kon emigreerden. "In de eerste plaats had dit te maken met de Koude Oorlog die eigenlijk al was begonnen toen de Tweede Wereldoorlog nog niet was afgelopen. Nog voor Hitler zich had overgegeven waren we bezig met de volgende oorlog, die tegen Rusland."

Een voorbeeld hiervan geeft Lichtblau met de onderhandelingen die de Amerikaanse diplomaat Allen Dulles voerde met generaal Karl Wolff, rechterhand van Heinrich Himmler, begin 1945 over een overgave van de Duitse legers in Italië. Dulles zag Wolff bovendien als een belangrijke pion tegen de komende tegenstander.

"Dit vormde de reden van een knallende ruzie tussen Stalin en Roosevelt, want Stalin begreep goed wat er aan de hand was. Dulles heeft er voor gezorgd dat Wolff na de oorlog niet werd geëxecuteerd en een heel lichte straf kreeg. Later werd hij nog een keer veroordeeld. Mijn punt is dat het schandalig is dat we collaboreerden met een man die zo veel bloed aan zijn handen had en zo'n hoge positie had. Maar ja, we gaven daar toen niet om."

Dat door de overgave in Italië minder doden vielen, is voor hem ondergeschikt. "Het ging om een verkorting van de oorlog met slechts enkele dagen. Ik vind ten principale dat je niet met oorlogsmisdadigers bij een knappend haardvuur en sterke drank, echt waar, hierover gaat praten. Dulles liet weten aan zijn bazen dat Wolff een fatsoenlijke kerel was, een goed christen. Afschuwelijk om dat te lezen."

Bevrijde concentratiekampen
Een tweede reden waarom nazi's hun leven zo makkelijk in de VS konden voortzetten was antisemitisme, dat volgens Lichtblau in veel Amerikaanse kringen bon ton was. Het gedrag van diplomaat Dulles is daarvan volgens hem een sprekend voorbeeld.

Een zijpad dat Lichtblau bewandelt gaat over de wijze waarop het Amerikaanse leger omging met de concentratiekampen nadat het die had bevrijd. Volgens de journalist bleven mensen gevangen zitten achter prikkeldraad en kregen zij slecht te eten. Zij werden in dezelfde bunkers gezet als de nazi-kampbewakers. Sterker nog, later gaven de Amerikanen de leiding van de kampen weer terug in de handen van die bewakers, zo stelt Lichtblau.

Hij baseert die conclusies op de waarnemingen van Earl Harrison, een voormalig directeur van de immigratiedienst. Hij werd er door de Amerikaanse regering op uit gestuurd om een rapport te schrijven over de toestand in de bevrijdde concentratiekampen. "Zoals de zaken er nu voor staan lijkt het erop dat we de Joden op dezelfde manier behandelen als de nazi's, op het feit na dat we ze niet uitroeien."

Lichtblau schrijft dat dit gebeurde in kampen als Dachau en Bergen-Belsen. Het is de vraag of dat klopt. Bergen-Belsen is bevrijd door het Britse leger en zij troffen daar een kamp aan waar een epidemie van tyfus heerste. Zij hebben de overlevenden naar een kazerne overgebracht en het kamp tot de grond toe afgebrand. Lichtblau erkent dat het rapport van Harrison wellicht te algemeen was.

Minachting
"Bergen-Belsen was wel bevrijd door de Britten maar het beheer kwam in handen van de Amerikanen die onder leiding stonden van generaal Patton. Hij was des duivels over het rapport van Harrison. In zijn dagboek stond: 'Harrison en zijn soort gaan ervan uit dat deze ontheemden menselijke wezens zijn, maar dat is niet zo. Vooral niet in het geval van Joden, die nog minder zijn dan beesten'."

"Die minachting van Joden was algemeen in Washington in die dagen, ook bij president Truman. Hierdoor werd met het rapport van Harrison niets gedaan. Persoonlijk denk ik dat dat rapport er niet ver naast zat. Misschien was het niet in alle kampen zo erg, maar wel in veel. Dat vind ik schandalig."

Eric Lichtblau. 'Nazi's in Amerika'. Hoe Amerka een thuishaven bood aan Hitlers mannen. Uitgeverij Meulenhoff, gebonden, 27,99 euro.

Eric LichtblauBeeld Sonia Suter

Eric Lichtblau

Eric Lichtblau (1965) is journalist voor The New York Times. Daarvoor werkte hij 15 jaar voor The Los Angeles Times. In 2006 won hij een Pulitzerprijs voor zijn artikelen over de dubieuze afluisterpraktijken van de NSA. Eerder schreef hij 'Bush's law: The remaking of American Justice'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden