Een wapen tegen dooddoeners

Hoe moeten we reageren op slecht denkwerk en luie redeneringen? Filosoof Sebastien Valkenberg zoekt in zijn boek 'Op denkles' naar een strategie. Een voorpublicatie.

SEBASTIEN VALKENBERG

Een ergere anticlimax tijdens een discussie is nauwelijks denkbaar. Je hebt zojuist je standpunt onderbouwd. De hoop is nu dat de ander hetzelfde doet met zijn positie en eventueel aanwijst waar jouw redenering tekortschiet. In plaats daarvan volgt er een stilte en daarna de ultieme dooddoener. "Nou ja, dat kun je nu wel vinden", begint de tegenpartij, "maar iedereen heeft zijn eigen waarheid."

Flets! Je kunt net zo goed een natte dweil in je gezicht geworpen krijgen. Deze dooddoener is een geijkte manier om kritiek te pareren en het eigen standpunt te redden. Uiteindelijk is elke opvatting even waar. Extra ergerlijk is de zelfgenoegzaamheid die ermee gepaard gaat. Gelukkig is ten minste één van de partijen ruimdenkend genoeg om in te zien dat waarheid ook maar subjectief is - op die manier. Probeer de zelffelicitatie die erin doorklinkt maar eens niet te horen.

Wat moet je in dit geval antwoorden? Wat kún je antwoorden? Was er maar een gids met tips, zoiets als een Beginner's Guide to Critical Thinking. 'Op denkles' heeft die functie. Hier kan iedereen terecht die zich wil wapenen tegen de populaire ieder-zijn-eigenwaarheidthese én andere dooddoeners. Want er zijn er meerdere in omloop. Ze hebben gemeen dat de discussie stokt als ze in stelling worden gebracht.

Anderzijds: hoe erg is het dat de discussie smoort? Het levert irritatie op, misschien zelfs radeloosheid. Dat kan hinderlijk zijn, maar is ook weer niet onoverkomelijk. Zo bezien valt het effect van 'Iedereen heeft zijn eigen waarheid' in de categorie klein leed.

De schade is groter. Op deze manier wordt discussiëren een wel heel vrijblijvende bezigheid. Voor zover dit überhaupt nog mogelijk is.

Een gedachte-experiment werkt verhelderend. Stel je voor wat er zou overblijven van het oeuvre van de Griekse filosoof Plato. Dat bestaat uit dialogen tussen Socrates en diens opponenten, vaak de sofisten. De onderliggende aanname is dat tijdens een discussie botsende argumenten aan bod komen. Om het een tikkeltje hoogdravend te zeggen: de uitwisseling van ideeën is onmisbaar voor het proces van waarheidsvinding. Dat proces zou in de kiem worden gesmoord als Socrates als reactie had gekregen: "Dat zeg je nu wel, maar iedereen heeft zijn eigen waarheid." Einde discussie. Het oeuvre van Plato, met daarin canonieke dialogen zoals diens 'Politeia' (ca. 380 v.Chr.), zou verschrompelen tot een werkje met de omvang van de Donald Duck.

undefined

Eigen waarheid

'Iedereen heeft zijn eigen waarheid' mag horen bij deze tijd, maar dit wil niet zeggen dat er vroeger geen dooddoeners waren. Zo boekstaafde de Franse schrijver Gustave Flaubert die uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Was hij toen op 'Iedereen heeft zijn eigen waarheid' gestuit, had hij die ongetwijfeld opgenomen in zijn 'Dictionnaire des idées reçues' (1911-13), een postuum verschenen woordenboek waarin de populaire zegswijzen zich aaneenrijgen, zoals de uitspraak dat zweetvoeten duiden op een goede gezondheid en dat het slecht is om met open mond te slapen. Inmiddels zijn veel ervan in de vergetelheid geraakt. Omgekeerd kon de schepper van Madame Bovary niet vermoeden dat meningsverschillen anderhalve eeuw later zouden worden beslecht door van waarheid een privékwestie te maken.

Een zekere mate van vergevingsgezindheid is op zijn plaats. Deels zijn dooddoeners te herleiden tot onmacht. Laat ik deze variant aanduiden met antirationalisme 1.0. Hoewel verwerpelijk, heeft dit nog wel iets onschuldigs. Het valt iemand moeilijk te verwijten dat hij van nature geen waarheidszoeker is. Kwalijker is het daarentegen als er onwil in het spel is. Zoals in het geval van 'Iedereen heeft zijn eigen waarheid', waarmee het antirationalisme een nieuwe, venijniger gedaante aanneemt. Deze variant krijgt een andere naam: antirationalisme 2.0. Nu is er geen sprake van een biologische, maar van een culturele oorsprong. Ook is antirationalisme 2.0 geen duizenden jaren oud, maar hooguit enkele decennia. Het is de uitkomst van grofweg veertig jaar postmodernisme, de filosofische stroming waarvan de wapenleus 'Anything goes' (Paul Feyerabend) luidt.

Maar welk criterium bestaat er nog om de kwaliteit van een uitspraak te toetsen als waarheid iets is wat iedereen zichzelf mag toe-eigenen? Zonder regels en richtlijnen doet het er niet toe hoe zorgvuldig een redenering in elkaar steekt. Sterker, het is onmogelijk geworden om te spreken over 'zorgvuldig', want langs welke meetlat stel je dit vast? Tegen dit staaltje relativisme is zelfs de meest onbetwiste wetenschappelijke theorie niet bestand.

Er gaat geen enkele dwang van uit, conclusies verliezen hun onontkoombare karakter. Als Aristoteles nu had geleefd had hij pathetisch geklonken in plaats van waarheidsminnend. Zo'n 2500 jaar geleden zei hij over zijn leermeester: 'Plato is mij lief, maar de waarheid is mij liever.' Waarheid als het allerhoogste, dat het in het uiterste geval zelfs wint van vriendschap. Het is moeilijk voorstelbaar hoe dat ideaal na vier decennia postmodernisme nog kan gelden. Die hebben als een ontnuchteringskuur gewerkt. Moeilijk om een zin als die van Aristoteles tegenwoordig niet vreselijk ronkend te vinden.

undefined

Giftige alliantie

Maar eigenlijk komt de hele filosofie in de knel. Letterlijk betekent filosofie: liefde voor wijsheid. Hoe kan dat achtervoegsel - 'sofie' - nog van toepassing zijn? Het wordt problematisch om te blijven spreken over liefde voor iets waarvan het bestaan op losse schroeven komt te staan. Waarheid sleurt wijsheid mee in haar val. Antirationalisme 1.0 en antirationalisme 2.0, oud en nieuw, zijn geen geïsoleerde verschijnselen. Ze gaan een giftige alliantie aan. De tweede variant werkt als epo voor de eerste. Antirationalisme 1.0 is vanwege zijn biologische herkomst vermoedelijk onuitroeibaar. De invloed van de duizenden jaren van evolutie poets je niet zomaar weg. Maar het is pas sinds kort dat de actieve bestrijding ervan niet automatisch als deugd geldt. Het is althans moeilijk voorstelbaar hoe dat ideaal nog bestaansrecht heeft. Dit scenario dreigt dankzij antirationalisme 2.0. Waarom zou je slordig denkwerk moeten voorkomen als uiteindelijk elke bewering zich mag tooien met het predikaat 'waar'?

Dit is een fragment uit Op denkles. Hoe wapenen we ons tegen 'Iedereen heeft zijn eigen waarheid' en andere modieuze denkbeelden van Sebastien Valkenberg, dat vandaag verschijnt. Uitgeverij Ambo/Anthos, 240 blz. euro 19,99

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden