Een vrome slag in de lucht

In het Theologisch Elftal analyseren twee godgeleerden een actuele kwestie. Vandaag: is een rouwdienst op Allerzielen voor dode bootvluchtelingen een goede actie of een loos gebaar?

WILFRED VAN DE POLL

Het was een opmerkelijke rouwadvertentie, deze week in Trouw. 'Met ontzetting en schaamte rouwen wij om mensen verdronken in de Middellandse Zee', stond erin. Komende zondag, op Allerzielen, is er in Amsterdam een gedenkdienst, georganiseerd door onder meer de protestantse diaconie en het rooms-katholieke dekenaat. Op de steigers van de Hermitage staan de bezoekers stil bij 'hen die omkwamen aan de buitengrenzen van Europa', aldus de advertentie. Zij zijn 'gestorven aan de hoop.'

De kwestie van bootvluchtelingen is een politiek uiterst beladen onderwerp. Valt het toe te juichen dat kerken Allerzielen gebruiken om hierbij stil te staan?

Gerard de Korte, bisschop van Groningen-Leeuwarden: "Ik vind het een mooie en gelovige advertentie, helemaal in de geest van paus Franciscus, die vorig jaar op Lampedusa een mis opdroeg ter nagedachtenis van de bootvluchtelingen. Het was zijn eerste reis buiten Rome als paus. Daarmee gaf hij een signaal af: we mogen niet onverschillig blijven over het lot van deze vluchtelingen. De kerk komt op voor humaniteit. Daar waar die bedreigd wordt mag en moet de kerk haar stem laten horen."

Matthias Smalbrugge, predikant in Aerdenhout en hoogleraar kerk en cultuur aan de Vrije Universiteit in Amsterdam: "Natuurlijk, dat is zo. Toch heb ik bedenkingen bij dit initiatief. Het wordt al snel een loos gebaar, vind ik. Je kunt niet rouwen om mensen die je niet kent. Je kunt hen wel gedenken, maar dat is iets anders. Op 4 mei herinneren we de doden uit de Tweede Wereldoorlog. Dat is geen rouwplechtigheid, maar een collectieve daad van herinnering en als zodanig een politieke act. De rouwadvertentie over de bootvluchtelingen probeert de politiek erbuiten te houden - er wordt slechts 'gerouwd' om die omgekomen vluchtelingen. Maar impliciet is er wel degelijk een politieke boodschap, namelijk dat Europa hier verantwoordelijkheid voor draagt. Dat deze vluchtelingen bij 'ons' horen. En dat wij dus iets aan hun lot moeten doen. Maar wát dan?"

De Korte: "Naar mijn mening moet de kerk dat openlaten. Je moet vanuit het evangelie kritische vragen stellen bij politiek beleid, maar voorzichtig zijn met antwoorden. We hebben vroeger veel te snel grote, profetische woorden gesproken. De kerk heeft wel een visie op de inrichting van de samenleving, maar moet zich verre houden van partijpolitiek. Je kunt maar heel af en toe zeggen: 'zo spreekt de Heer'. Natuurlijk, de bijbelse bronnen roepen op om de vreemdeling recht te doen. Maar wat dat in de hedendaagse context betekent, is een kwestie van interpretatie. Daarover verschillen christenen onderling ook van mening."

Smalbrugge: "In het algemeen oproepen om de vreemdeling recht te doen. is inhoudsloos als je er niet bij vermeldt hóe dan. Opkomen voor humaniteit kan niet in het abstracte blijven hangen. Je moet ook de volgende stap durven zetten en aangeven hoe die humaniteit concreet gestalte moet krijgen. 'Menselijkheid' is typisch zo'n begrip waar niemand het mee oneens kan zijn. Er is toch geen politicus die zegt: 'ik voer een inhumaan beleid'? Je maakt met zo'n dienst hoe je het wendt of keert een statement, en de vraag is dan: welk? Is dat: alle grenzen open? Eigenlijk zou de kerk éérst helder moeten aangeven hoe ze de oplossing van het probleem ziet. En dan pas een herdenkingsdienst houden."

De Korte: "Volgens mij hoeft dat niet. Als er zondag een oproep klinkt om vluchtelingen onbeperkt in Europa toe te laten, dan zou ik dat juist afkeuren. Dan ga je op de stoel zitten van onze politici, en dat moeten kerken niet doen. Zij hebben de taak om een luis in de pels van de politiek te zijn en telkens aan te dringen op menswaardig beleid. Maar die humaniteit kan op verschillende manieren politiek worden ingevuld. Daar moet de kerk afzijdig van blijven. En de thematiek van bootvluchtelingen is al helemaal ingewikkeld. Politici hebben op dit punt te maken met smalle marges. Er is veel onbehagen in Europa. Het absorptievermogen van de verzorgingsstaat is beperkt, je moet waken voor ontwrichting van de samenleving. Je kunt niet zomaar de grenzen helemaal opengooien. Ik zou niet graag in de schoenen van een politicus staan."

Smalbrugge: "En dat staan kerken dan ook niet. Dat kan zo'n gedenkdienst extra loos maken. Je kunt als kerk een moreel verantwoord standpunt innemen, maar de kerk bepaalt niet hoe die grenzen getrokken worden. Een 'rouwdienst' is dan gratuit. Kerkleiders hoeven de pijn van de moeilijke beslissingen die politici moeten maken niet te dragen. Een bisschop hoeft niet in dorpje x te vertellen dat ze er vijfhonderd vluchtelingen bij krijgen. Of te snijden in de begroting van onderwijs of volksgezondheid ten faveure van vluchtelingenopvang. Het past de kerk om zich gedeisd te houden. Ik zou dus zeggen: houd je bij je leest en beperk Allerzielen tot waar het voor bedoeld is: rouwen om dierbaren uit de eigen gemeenschap."

De Korte: "Ik kan in deze rouwdienst voor bootvluchtelingen geen enkel bezwaar zien. Ze verwoorden het in die advertentie niet negatief. Er wordt over niemand een oordeel uitgesproken. Er staat ook een mooie tekst uit Jesaja bij, over dat ze stierven in Gods hand."

Smalbrugge: "Prachtig, ik deel dat punt. Maar uiteindelijk blijft het bij een vrome slag in de lucht. Je moet bereid zijn je visie te concretiseren. Denk nu eens mee met politici. Dan wordt het denk ik een stuk minder makkelijk om grote woorden over menselijkheid in de mond te nemen."

De Korte: "Waar het om gaat is dat deze vluchtelingen herdacht worden. Dat gedenken heeft waarde in zichzelf. Het is mooi dat Allerzielen wordt aangegrepen om daarbij stil te staan. Normaal gesproken gedenk je tijdens Allerzielen de dierbaren die afgelopen jaar zijn gestorven. In de kerk worden hun namen voorgelezen. Voor elk van hen ontsteken we een kaars. Dat kan bij deze vluchtelingen niet. Ze stierven anoniem. Niemand leest hun namen voor, alles wat we hebben zijn kille getallen. Juist daarom is deze actie zo waardevol. Ze zijn meer dan een getal, er wordt om hen gerouwd."

Smalbrugge: "Ik begrijp de emotie. Een vliegtuig wordt uit de lucht geschoten en heel het land is weken in de rouw. Enkele dagen later verdrinken honderden vluchtelingen voor de kust van ons continent - en wie rouwt er om hen? Intuïtief voel je dat het niet klopt en de verontwaardiging daarover is terecht. Ik heb die ook. Maar dat ontslaat ons nog niet van de plicht om lang en hard na te denken over de vraag hoe we als kerk méér kunnen doen dan een loos gebaar maken."

De Korte: "Volgens mij is deze actie niet loos. Er zit wel degelijk een oproep in: 'Europa, word verschillig'. Wij mogen ons niet neerleggen bij wat daar gebeurt. Te veel Europeanen halen hun schouders op over het lot van deze duizenden opgejaagde mensen die onder hun ogen verdrinken. Er zou eigenlijk een permanente gedenkplek voor hen moeten komen. Een monument voor de onbekende vluchteling, net zoals de vlam voor de onbekende soldaat. Dat zou een heel mooi symbool zijn."

Smalbrugge: "Ik zou daar geen voorstander van zijn. Het is te makkelijk. Daardoor haal je jezelf weg uit de verantwoordelijkheidssfeer. Je hebt het gevoel dat je al wat gedaan hebt en kanaliseert je energie in gedenken, terwijl je eigenlijk in actie zou moeten komen om iets aan de misstand te doen. Zo'n monument heeft al snel een excuusfunctie. Die rouwdienst heeft dat ook wel een beetje. Dat stoort mij."

De Korte: "Ik zie het anders. Zo'n creatieve invulling van Allerzielen kan deze kwestie juist op de kaart zetten en debat aanzwengelen. Niet alleen in de samenleving, maar ook tussen christenen onderling, want vanuit het evangelie kun je politiek meerdere kanten uit. Met alleen zo'n rouwdienst ben je er inderdaad nog niet. Maar het is een begin."

Op 8 juli 2013 droeg paus Franciscus op Lampedusa een mis op ter nagedachtenis van de bootvluchtelingen.

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden