Een vrolijke bèta

null Beeld Lennart Gäbel
Beeld Lennart Gäbel

Eric Wiebes is een frisse verschijning op het Binnenhof. De staatssecretaris van financiën gaat op eigen wijze problemen te lijf. Vandaag verdedigde hij zijn belastingplan in de Kamer.

Voorzitter. Mijn eerste debat gaat direct over mijn favoriete onderwerp: het belastingverdrag met Ethiopië."

Zacht gelach onder de Tweede Kamerleden. Je zag ze denken: zo kan het dus ook. Het was 20 februari 2014, rond het middaguur, toen Eric Wiebes aan zijn eerste Kamerdebat als staatssecretaris van financiën begon. Daar, achter het spreekgestoelte, stond een zichtbaar ontspannen man. Welbespraakt, vrolijke ogen. Soms een wat theatrale stemverheffing. Wie niet beter weet, kan er een typetje van Wim T. Schippers in zien.

Die Kamerleden dachten ook: wat een verademing. VVD'er Wiebes was zojuist zijn partijgenoot Frans Weekers opgevolgd, die eind januari moest aftreden na herhaaldelijk gestuntel. De Limburger bleek niet opgewassen tegen de hardnekkige problemen bij de Belastingdienst en de chaos rond de toeslagen. Tijdens Kamerdebatten werd pijnlijk duidelijk dat een steeds nerveuzer wordende Weekers de dossiers niet goed kende. Een onhoudbare situatie.

Verstorend
Mark Rutte belde met Eric Wiebes. De premier wond er geen doekjes om: er was een vacature voor een lastige klus in zijn kabinet. Wiebes aarzelde even. Hij was wethouder in Amsterdam, een 'fantastische baan' in een 'enige stad'. De verkiezingen voor de gemeenteraad kwamen eraan en Wiebes voelde zich daar, als auteur van het lokale VVD-programma, aan verbonden. Toch accepteerde hij het aanbod om staatssecretaris van financiën te worden. In NRC Handelsblad legde Wiebes naderhand uit waarom: "Belastingen werken verstorend. Ze zijn het beste instrument om te zorgen dat werkenden minder gaan werken. Als je dat weet, heb je de plicht ze zo min mogelijk verstorend te maken. Dan is het verboden om nee te zeggen tegen zo'n functie."

Amsterdam zag hem niet graag vertrekken. De rechtse politicus was zelfs geliefd in het door links gedomineerde stadhuis. Wiebes bleek bij zijn aantreden als wethouder in 2010 (portefeuille verkeer, ict, luchtkwaliteit) een vreemde eend in de politiek. Een man met een onafhankelijke geest, dol op feiten en cijfertjes. Wiebes, in Delft opgeleid als ingenieur, wilde het liefst problemen zelf met rekenmachine en aantekeningenboek te lijf gaan. Een kenmerkende uitspraak uit die tijd, in NRC: "Ik haat linten knippen. Die eten ze maar op. Wordt daar één Amsterdammer beter van?"

De wethouder kon geen dag onbekommerd door de stad fietsen. Altijd was daar een file, waar hij een oplossing voor zag. Of hij vond dat een stadsbus onrendabel oogde. Dan vroeg Wiebes de achterliggende cijfers op. En vervolgens schrapte hij de buslijn. Zo profileerde de VVD'er zich als een wetenschapper. Hij nam rigoureus afscheid van het beleid van zijn voorganger Marijke Vos, die als GroenLinks-wethouder tal van duurzame projecten steunde. Voor Wiebes was het zakelijke uitgangspunt: is het wel rendabel? Wat is het maximale effect per euro? En dus ging het mes in vele subsidieregelingen. Hij kreeg zijn plan door de linkse gemeenteraad, dankzij zijn befaamde kosten-baten-analyses.

Wiebes had nog grootse plannen in de hoofdstad. Hij dacht aan een nieuwe termijn als wethouder, liefst ook verantwoordelijk voor de Dienst Werk en Inkomen. De VVD'er wilde daar de bezem doorheen halen om meer mensen aan een baan te helpen. Dat was hem vast gelukt, zeggen zijn medewerkers van destijds. Wiebes loopt niet weg voor ingewikkelde klussen. Integendeel. Hij haalt daar juist plezier uit

Geestige man
Zo heeft Chris Buijink Wiebes ook leren kennen op het ministerie van economische zaken. De huidige voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) was vanaf 2007 als secretaris-generaal de hoogste ambtenaar op het departement, Wiebes was zijn plaatsvervanger. "Een buitengewoon slimme, geestige man", zegt Buijink over de huidige staatssecretaris. "Iemand die niet fladdert door de wei, maar op basis van cijfers en feiten besluiten neemt. Zeg maar een vrolijke bèta." Wiebes was jarenlang consultant in het bedrijfsleven. Volgens Buijink heeft hij een heel bewuste overstap naar het publieke domein gemaakt. "De man heeft zin in complexe dingen. Hij wil graag iets voor de goede zaak betekenen."

Als Wiebes dan ergens op zijn plek is, is het op het Haagse departement van financiën. De uitdagingen zijn fors: de komende maanden praat hij met alle politieke partijen over een nieuw belastingstelsel. In de loop van volgend jaar moet er een globaal voorstel liggen. Het kabinet wil brede steun, maar de meningen in het parlement lopen ver uiteen: hogere belasting van vermogens, meer betalen voor milieuvervuiling, lagere belastingen op arbeid, bezuinigen en een eenvoudiger stelsel. De vraag is of Wiebes in staat is al die wensen met elkaar te verbinden of dat hij deze klus voor zich uit moet schuiven.

Kamerleden merkten al vrij snel dat er in februari een andere staatssecretaris was aangetreden. Jesse Klaver (GroenLinks) zegt: "Hij trekt in één keer de pleister van een wond af." Enkele weken na zijn installatie maakte Eric Wiebes bekend dat hij geen huishoudentoeslag gaat invoeren. Dat was groot nieuws: het kabinet wilde diverse toeslagen (huur, zorg, kind, ouderen) laten opgaan in deze regeling. Er was een besparing van 1,2 miljard euro mee gemoeid. Maar Wiebes concludeerde na onderzoek: te ingewikkeld. Technisch onuitvoerbaar zelfs.

Geen valse hoop
CDA-Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt noemt dit een 'heel knap besluit'. "Hij durft nee te zeggen. Dat valt te prijzen. Ga maar na: je bent nieuw en zet onmiddellijk een streep door een belangrijke afspraak waar heel veel geld mee is gemoeid. Dan heb je een rechte rug nodig." Maar daarmee is het probleem van de ingewikkelde toeslagen niet opgelost. Wiebes hoopt waarschijnlijk bij de algehele herziening van het belastingstelsel ook deze kwestie uit de weg te ruimen.

Wat de VVD'er ook handig deed: geen valse hoop wekken. In mei vroeg hij de Tweede Kamer om geduld voor zijn plannen met de Belastingdienst. De eerste verbeteringen zouden pas over vijf jaar zichtbaar zijn. Tot die tijd moeten burgers rekening houden met haperende systemen en foutieve belastingaanslagen. Het was een soort verwachtingsmanagement, ongetwijfeld een erfenis uit zijn verleden als consultant.

Vlak na zijn aantreden ging de staatssecretaris op bezoek bij Jesse Klaver. Het Kamerlid typeert hem als een 'frisse vent'. "Hij heeft iets grappigs, durft diep na te denken, zit niet vast aan oude ideeën." Klaver schoof enkele weken geleden aan bij onderhandelingen over het nieuwe belastingstelsel, in een kamer op het ministerie. "Een aparte ervaring. Ik had nog nooit een power point-presentatie van een bewindspersoon gekregen." Klaver zegt ook: "Wiebes is, denk ik, gezegend met een soort intellectuele lenigheid. Geen vervelende eigenschap."

Naheffing
Die lenigheid voorkwam niet dat Wiebes de afgelopen weken even in het oog van de storm zat. Eerst maakte hij de nieuwe bijtelling voor leaserijders bekend, daarna kwam onverwachts een belastingnaheffing voor miljoenen Nederlanders aan het licht. De staatssecretaris werd geconfronteerd met de invloed van De Telegraaf. De krant kopte in de bekende grote letters: 'WOEDE OVER VVD-TAKS'. En: 'DERDE FLATER WIEBES'.

Zijn eigen partij trok, onder druk van de autominnende achterban, de handen van het leaseplan af. Wiebes werd uiteindelijk gered door een alternatief voorstel van auto- en milieuclubs.

Die andere kwestie is vervelender voor de staatssecretaris. De Kamer verwijt hem dat hij die naheffing veel eerder bekend had moeten maken. Dat gebeurde nu pas na herhaaldelijk aandringen van Pieter Omtzigt, de CDA'er die de afgelopen jaren de plaaggeest van Weekers was. Wiebes wist de kritiek handig te pareren. Die leaseplannen, vertelde hij, zijn een uitwerking van het energieakkoord. En daar heeft de staatssecretaris van financiën zich aan te houden. En die naheffing, zei hij vervolgens, is een gevolg van een afspraak binnen de coalitie, gemaakt eind 2012, toen de VVD de inkomensafhankelijke zorgpremie uit het regeerakkoord wilde halen.

"De Kamer is in deze kwesties lief voor de staatssecretaris geweest", vindt CDA'er Omtzigt. "Hij heeft krediet." Als dit Weekers was overkomen, zag de situatie er ongetwijfeld problematischer uit.

Onverwoestbaar
Chris Buijink volgt zijn vroegere rechterhand nu op afstand. De NVB-voorzitter ziet op tv een opgewekte Wiebes voorbijkomen, 'precies zoals hij is'. "Eric heeft een onverwoestbaar humeur. Ook in zo'n situatie."

Wiebes zal niet altijd kunnen teren op dat krediet. De wittebroodsweken zijn voorbij, hij zal zich nu moeten bewijzen. De staatssecretaris onderhandelt met de partijen over een nieuw belastingstelsel op de hem kenmerkende wijze: inhoudelijk, maar vooral opgewekt. Het gevaar is dat Wiebes te laconiek is. Klaver refereert aan brieven die de staatssecretaris naar de Tweede Kamer stuurt, waarin hij bijvoorbeeld schrijft dat hij adviezen van mensen krijgt tijdens het wachten op de tram. Over het vereenvoudigen van het belastingstelsel: 'De eigenaar van een zolder weet hoe dat gaat: het staat boven steeds voller, slibt dan dicht, je stelt het nog even uit, maar dan komt de grote opruimdag. En wat blijkt er dan een hoop weg te kunnen!'

Jesse Klaver: "Wiebes heeft een mentaliteit van aanpakken. Dat is zijn kracht en zijn zwakte. Hij ziet een probleem en wil het oplossen. Maar in de politiek is de Kamer tijdig informeren en compromissen zoeken ook belangrijk. De overheid is geen bedrijf."

Eric Derk Wiebes

12 maart 1963: geboren in Delft

1975-1981: middelbare school in Bussum

1981-1986: werktuigbouwkunde TU Delft

1987-1989: energy engineer bij Shell

1990-1993: consultant bij McKinsey & Company

1993-2004: consultant bij OC&C Strategy Consultants

2004-2010: werkzaam bij ministerie van economische zaken, vanaf 2007 als plaatsvervangend secretaris-generaal

2010-2014: wethouder in Amsterdam

Sinds februari 2014: staatssecretaris van financiën

Wiebes woont samen in Amsterdam. Hij heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden