Een voorbeeldige schrijverskamer

Robbert Ammerlaan maakt een fraaie ouverture op de biografie van Harry Mulisch

'Mijn eigen land', zo noemde Harry Mulisch zijn werkkamer aan de Leidsekade in Amsterdam, de plek waar bijna zijn hele oeuvre is ontstaan. Robbert Ammerlaan maakte van dit 'literaire laboratorium' het middelpunt in een boek dat leest als een ouverture op een biografie: alle thema's zitten er in.

Vorig jaar verscheen al 'De Mulisch Mythe', een boek waarin Sander Bax zich bezighield met deze vraag hoe je het leven reconstrueert van een schrijver die levenslang bezig was zichzelf (in de media) een mythisch masker aan te meten. Ammerlaan heeft misschien een antwoord op die vraag: in 'Mijn eigen land' laat hij het materiaal - brieven, foto's, dagboeken, agenda's, prenten, voorwerpen - voor zichzelf spreken. Daarbij brengt hij een ordening aan, maar blijft zelf op de achtergrond.

Robbert Ammerlaan was als uitgever goed bevriend met Mulisch, en werd door de schrijver zelf aangewezen als biograaf ('jij moet het doen!'). Zodra de ernst van het verzoek bij Ammerlaan doordrong, voelde hij dat hij niet kon weigeren. Maar waar te beginnen? 'Mijn eigen land' laat óók de biograaf aan het werk zien, in wat Ammerlaan zelf 'achttien reisverhalen' noemt. Het boek lijkt losjes opgezet, maar in werkelijkheid is het uiterst doordacht. Soms lijkt het alsof de biograaf nog verbaasd rondkijkt in die kamer, alsof hij de spullen allemaal net gevonden heeft, in geheime laden en kastjes. Maar ondertussen slaagt hij er wel in aan de hand van achttien voorwerpen achttien leidende thema's in Mulisch leven aan te wijzen en die min of meer chronologisch te ordenen. Duiden en interpreteren hoeft nog niet per se, het plezier van het rondsnuffelen en de verrukking van een onverwachte vondst is dikwijls voelbaar, zoals het 'afscheidsbriefje' dat uit een cahier valt, een krabbel van Mulisch die boven Egypte in een vliegtuig met een brandende motor zit: "Hou je goed, het is mooi bij jullie te zijn geweest, je papa, je Harry."

Van al de door Ammerlaan besproken voorwerpen zijn in 'Mijn eigen land' fraaie kleurenfoto's opgenomen. Mooier nog zijn de afdrukken van brieven, krabbeltjes in agenda's en schriften. En dan zijn er nog de foto's van de kamer zelf. Een vreemde nostalgie overviel me bij het zien van die foto's. Ik voelde de temperatuur in die kamer, rook de geur. Want ik ken die kamer, zoals veel mensen hem kennen, zonder er ooit geweest te zijn. Van tv, maar ook omdat het een schrijverskamer is zoals wij ons een schrijverskamer voorstellen. De boekenkasten met filosofen, Goethe, Kafka, Mann, het pijpenrek, de prenten aan de muur van de sfinx en piramiden. Hier komt de mythe Mulisch om de hoek kijken, de archetypische Grote Schrijver die hij van zichzelf gemaakt heeft. Maar dit boek toont ons daarnaast ook een andere Mulisch, een kwetsbare, twijfelende schrijver voor wie verwaandheid en zelfspot twee kanten van dezelfde medaille waren.

Een sigarettenkoker uit het Duitse leger en een Jodenster vertellen het verhaal van zijn beschadigde vader en excentrieke moeder. 'Ik ben de oorlog', beweerde Mulisch. Die uitspraak is vaak herhaald, en bekritiseerd, maar als je deze voorwerpen ziet geloof je het en ontroert het. Een briefje van Eichmann ('De zaak 40/61'), de verzameling Hitler-boeken (leidend tot zijn laatste roman 'Siegfried'), je voelt zijn verbeten pogingen zich te verhouden tot zijn belangrijkste onderwerp. Maar er is meer. De vriendschappen, de vrouwen, hoe Harry te veel op zichzelf gericht leek om geliefden voor zich te behouden. "Want het is knoeien wat je doet", schreef Ineke Verwayen, zijn vriendin in de jaren zestig , "het is allemaal onduidelijk geknoei en daaruit kan niets goeds voortkomen."

Mulisch' werkkamer blijkt een schatkamer, en dit boek evenzo. Maar het maakt ook nieuwsgierig. Ammerlaan schrijft dat Mulisch zelf een oerscène in zijn werk aanwees: de driejarige (!) Harry wordt door zijn ouders op pad gestuurd om sigaretten te halen. Die opdracht zuigt zich vast in het kind, en blijft in de volwassene dwingend aanwezig: "Ik ben in de wereld, alleen, en van een opdracht voorzien. Lucky Strike!" Het lijkt een haakje, een mogelijk thema voor de grote biografie: Harry Mulisch, knoeier, mens, schrijver met een opdracht.

Robbert Ammerlaan: Zijn eigen land De Bezige Bij; 416 blz. euro 39,99

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden