Een voettocht met Vincent door Nuenen

Veel mensen in Nuenen dachten dat hij niet helemaal lekker was. 'Daar heb je die gek weer', zeiden ze dan, als hij weer eens op en neer door het dorp liep, soms pal bleef staan en met z'n voet een streep op de grond trok. Voor veel Brabanders was Vincent van Gogh een 'zonderling mens'.

Maar Nuenenaren die hem beter kenden, wisten dat hun dorpsgenoot bezig was met zijn 'schilderplan' en dat hij de beste plek en het beste licht zocht. Zij hadden wel een zwak voor de zoon van de dominee, hielpen hem vogelnestjes uithalen voor een schilderij of poseerden soms voor hem.

Gek vonden zij hem zeker niet. ,,Hij had net zo'n goed verstand als gij of ik'', vertelde een van hen. ,,Een kalme mens, niet vrolijk, leefde alleen voor zichzelf en om te schilderen. En aartslelijk.'' Een ander noemde hem 'niet vriendelijk': ,,Als hij zat te schilderen, dan mocht je niet in zijn nabijheid komen, dat wou hij niet hebben. Dan moest hij niet gestoord worden. Want dan kon je zien dat hij kwaad werd. Hij kon ook lelijk kijken.''

Dat zijn oude verhalen. De Nuenenaren van nu zijn beretrots op de man die van 5 december 1883 tot 24 november 1885 een van hen was. Naar de oudste zoon van de hervormde predikant is nu een straat vernoemd. Hij kreeg een monument en een standbeeld in het dorp. Zijn werken zijn vernoemd in straatnamen als Achter de heggen en Aardappeleterssteegje. Ook de dorpelingen die voor hem model stonden, kregen een straatnaambordje. En zelfs zijn buurmeisje Margot Begemann, op wie hij verliefd was, is met een straat vereerd.

Wandelen met Van Gogh, 150 jaar na zijn geboorte, is dus in Nuenen geen probleem. Er zijn veel herinneringen aan hem. Hij maakte in twee jaar tijd veel schilderijen en tekeningen van het landschap en de bewoners. Eerst wilde hij de pastorie al weer ontvluchten vanwege de slechte verstandhouding met zijn ouders die hem zijn levenswandel kwalijk namen; na verloop van tijd voelde hij zich meer thuis in het huis en het dorp. ,,Ik vind de natuur hier erg opwekkend'', schreef hij in een brief aan zijn broer Theo.

Geen beter vertrekpunt voor een voettocht met Vincent dan het Van Gogh Documentatiecentrum aan de Papenvoort. In een voormalig koetshuis achter het raadhuis zijn reproducties, foto's en archieven uit Vincents Nuenense jaren samengebracht. Via de Jan van Amerzoyenlaan en de Lucas van Hauthemlaan loop je zo het dorp uit, langs galerie 't Weefhuis en de dorpsboerderij Weverkeshof. Van Gogh had grote belangstelling voor de wevers en hun ambacht. In zijn eerste maand in Nuenen ging er geen dag voorbij of hij zat wel in een schamele wevershut te werken. Een derde van de mannelijke dorpelingen had zijn werk in het weefgetouw en ook zaten er tientallen kinderen in de weverij. Het was een armzalig bestaan, schreef Vincent aan zijn broer: ''Loon laag niet alleen, maar werk vrij schaarsch''.

Aan de horizon steekt de St. Clemenskerk van Gerwen boven het groen uit; Vincent maakte er een tekening van. Veel minder opvallend is het grijze huisje Gerwenseweg 4. Hier bezocht Vincent geregeld de familie De Groot en maakte hij zijn eerste schets van 'De Aardappeleters'. ,,Ik heb plan deze week te beginnen aan dat geval van die boeren rond een schotel aardappels 'savonds'', schreef hij Theo. ,,Ik voel mij thuis daar. Door op alle uren van den dag voortdurend het boerenleven te zien, ben ik er zoo ingeraakt dat werkelijk ik aan niets anders haast ooit denk.''

We gaan verder, langs de windkorenmolen De Roosdonck, die Vincent maar liefst zeven keer heeft getekend, en langs de locatie waar het wevershuisje van Pieter Dekkers stond. Vincent kwam hier vaak om de wever uit te beelden. Met een bocht terug naar het dorp passeren we het Begemannhuis, destijds een weeffabriek en ook een favoriet adres van de schilder. Op de Berg komen we langs een bijna 400 jaar oude lindeboom waaronder vroeger recht werd gesproken, en langs het monument dat Hildo Krop in 1932 aan Van Gogh wijdde.

Schuin tegenover het oude gemeentehuis staat de hervormde pastorie, waar de familie Van Gogh woonde. Vincent heeft zowel voor- als achterkant van het huis vastgelegd en ook op de prachtige tuin heeft hij 'geoefend'. Aanvankelijk was het oude schuurtje achter het huis als atelier ingericht, totdat het hem te benauwd werd en hij (tot woede van zijn vader) bij de katholieke pastoor Schafrat twee kamers huurde om te schilderen en na de dood van zijn vader ook om te wonen. Het 'Domineeshuis' oefent nog steeds een grote aantrekkingskracht uit op Van Gogh-fans, maar de huidige bewoners zijn daar niet van gecharmeerd. Volgens een bordje is er niets in het huis dat nog aan Vincent herinnert -of u dus niet wilt aanbellen of door de ramen gluren.

Naast de pastorie staat het huis Nune Ville, waar Vincents liefde -of beter: een van zijn liefdes- woonde: Margot Begemann. Het bleek een onmogelijke relatie tussen de schilder en de twaalf jaar oudere vrouw. Haar (ongetrouwde) zussen waren erop tegen, de Van Goghjes vonden Margot wel een goede partij die de broodarme Vincent financieel mooi zou kunnen steunen. Margots poging om zich met vergif van het leven te beroven mislukte, maar de verbintenis raakte ten slotte toch uit.

Ter hoogte van de H. Clemenskerk (geregeld doelwit van Vincents penseel) lopen we terug over de Kerkstraat en langs de plek waar tot 1932 de woning van koster Schafrat stond. Op de hoek met de Van Goghstraat heeft Klaas van Rosmalen Vincent in brons afgebeeld met een tekenmap onder de arm (1984). Volgen we de Van Goghstraat tot de drukke Smits van Oyenlaan, dan zien we aan de overkant een parkje. Hier stond in Vincents tijd de Oude Toren, die hij veelvuldig vastlegde, net als het oude kerkhofje ernaast. Het zit achter slot en grendel, maar in het Documentatiecentrum lenen ze met liefde de sleutel uit. Op het kerkhof ligt Vincents vader begraven, onder een grote onverzorgde steen.

De terugweg voert door een wijkje met straten die naar Van Goghs modellen en liefdes zijn vernoemd. Het einde van de tocht is het voormalige hervormde Waterstaatskerkje, waar vader Van Gogh tot aan zijn dood preekte. Vincent schilderde het gebouwtje onder meer voor zijn moeder, nadat zij bij het uitstappen uit de trein in Helmond haar been had gebroken.

Vincent vertrok uiteindelijk uit Nuenen, omdat hij steeds moeilijker modellen kon vinden. De dorpelingen vonden hem een vreemde vogel. Dat is nu wel anders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden