Een vliegeniersleven in cirkels

Kate Atkinson borduurt voort op succesroman 'Leven na leven'

De carrière van de Britse schrijfster Kate Atkinson (1951) doet een beetje denken aan die van haar collega J.K. Rowling van de Harry Potter-romans: laat op gang gekomen maar toen ook direct overtuigend door haar enorme verteltalent. Met haar debuut uit 1995 'Achter de schermen' won Atkinson prompt een prestigieuze prijs, haar roman 'Leven na leven' (2013) stond op alle bestsellerlijsten en was in Engeland een van de best verkochte romans van de laatste tijd.

'Leven na leven' was tegelijkertijd een experimentele en een klassieke roman. Experimenteel wat betreft het verhaal: de hoofdpersoon begint telkens een nieuw leven waarin ze ook weer voortijdig sterft, tot ze in haar uiteindelijke leven aankomt. Klassiek qua stijl en vertelkunst: Atkinsons welbespraakte, gezellige verteltrant herinnert aan schrijfsters als Agatha Christie en Enid Blyton, respectievelijk van de detectives en de jeugdboeken. Ze staat kortom in een typisch Britse traditie.

Haar jongste boek 'Gevallen god' bevat in zekere zin dezelfde ingrediënten als haar vorige werk: kern van het boek zijn gebeurtenissen rond de Tweede Wereldoorlog, het verhaal wordt niet rechttoe en rechtaan verteld maar in stukken en brokjes, en vooral: het is ongeremd meeslepend, ook in vertaling (al vind ik de keuze om Britse onderwijsinstellingen met Mulo en ROC te vertalen nogal ongelukkig).

Hoofdpersoon Teddy Todd is de broer van Ursula Todd uit 'Leven na leven. Atkinson wil niet dat we 'Gevallen god' als een opvolger beschouwen maar als een 'metgezel' van dat vorige werk.

'Gevallen god' beschrijft als het ware in concentrische cirkels het leven van (ex-)oorlogsvlieger Teddy. Opgegroeid in een keurig Brits milieu, met een pianospelende moeder en een jeugdboekenschrijvende tante, trouwt hij met de slimme wiskundige Nancy. Hun dochter Viola ontpopt zich als een lastige hippie, maar Teddy's kleinkinderen Sunny en en Bertie lijken weer meer op hun brave grootvader die zich in het latere leven vooral ontpopt als een tuinliefhebber, die eigenlijk voornamelijk nog geplaagd wordt door oorlogsherinneringen.

Het zijn zeker geen spectaculaire verhalen die Atkinson over haar hoofdpersonen heeft te vertellen maar de manier waarop ze ze opdient zorgt ervoor dat je aandacht toch steeds gevangen blijft. Allereerst is daar haar 'truc' om kriskras door de levens van haar personages te pendelen, nu eens zijn ze middelbaar, dan weer oud, dan weer jong, alsof de tijd er niet toe doet. Dat heeft een bijzonder effect: je raakt steeds de draad een beetje kwijt maar blijft ook nieuwsgierig naar volgende episodes, waarin de verbanden duidelijk worden. Daarnaast stuurt Atkinson ook steeds flashbacks en flashforwards in haar verhalen mee en tot slot levert ze almaar tussen haakjes commentaar op de gebeurtenissen, een soms wat irritante hebbelijkheid maar die op een of andere manier ook bijdraagt aan het overheersende gevoel van relativering dat Atkinson bij de lezer bereikt.

Hoe idyllisch, alledaags of traumatiserend de geschiedenissen ook zijn (bombardementen waarbij kameraden omkomen, een luchtmachtsoldate die door een propellor wordt onthoofd), je krijgt toch het gevoel dat het allemaal deel uitmaakt van een universum dat zo bedoeld is.

Daarbij komt dat Atkinson haar warme stijl en haar begrip voor haar personages ook inzet op de meer schrijnende momenten. Een gevoel van menselijkheid overheerst steeds, bijvoorbeeld als de doodzieke vrouw van Teddy, Nancy, hem om euthanasie vraagt en hij twijfelt: "Hij was een vreselijke lafaard. Hij had vernietiging laten neerregenen op duizenden mensen, op vrouwen en kinderen - die niet verschilden van zijn vrouw, zijn kind, zijn zuster. Hij had mensen gedood vanaf een hoogte van twintigduizend voet, maar om één mens te doden, één mens die vroeg of ze mocht sterven?"

Diverse malen wordt in 'Gevallen god' het boek 'The Wind in the Willows' genoemd, het beroemde Engels kinderboek (van Kenneth Grahame) uit het begin van de twintigste eeuw, waarin in de vermomming van Pad, Rat, Mol en Das, menselijke eigenschappen en tekorten worden opgevoerd. In zekere zin biedt Atkinsons werk een aangenaam volwassen vervolg op die jeugdboeken: humanistisch, knus en toch ook kritisch.

Kate Atkinson: Gevallen god Vert. Inge Kok. Atlas/Contact; 480 blz, euro 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden