Een vis als versiering van koninklijke pilaren

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Museum de Fundatie/Kasteel het Nijenhuis in Zwolle/Heino: een bronzen reliëf van een meerval.

Vierhonderd gulden betaalde Dirk Hannema in 1937 voor dit bronzen reliëf van een meerval. Hij kocht het omdat hij het zo mooi vond. De vraag of het ook paste in zijn kunstverzameling was niet aan de orde.

Enige (kunsthistorische) lijn viel daar ook niet in te ontdekken. Hannema was een veelvraat op kunstgebied. Bij zijn kunstaankopen liet hij zich leiden door drie criteria: hij ging voor de absolute top, hij moest erdoor geraakt worden en het werk moest zijn prijs meer dan waard zijn. Dat laatste kon je wel overlaten aan Hannema, die bekend stond als een gewiekste onderhandelaar.

Zo'n 3500 stukken kocht Hannema - van 1926 tot 1945 directeur van Museum Boijmans in Rotterdam - aan voor zijn privécollectie. Een bonte verzameling waarin kop noch staart valt te ontdekken, maar die wel getuigt van zijn brede interesse en gevoel voor schoonheid. Van een tekening van Vincent van Gogh en een schilderij van Francis Picabia tot een pruikenkoffer, een vijftiende-eeuws beeldje van Maria en zwaardstootplaten (tsuba's) die dienden om de hand van een Japanse samoerai-krijger te beschermen.

Tja, als je dan als museum dat de kunstverzameling van Hannema beheert, de vraag krijgt iets uit het depot te halen, valt dat niet mee. In elk museum bevinden zich werken die zelden te zien zijn, omdat het eenlingen ofwel zwerfkeien zijn in de collectie. Maar de nalatenschap van Dirk Hannema is 'één grote verzameling zwerfkeien', zegt directeur Ralph Keuning van Museum de Fundatie, met vestigingen in Zwolle en Heino. "De collectie-Hannema barst van de exoten. Wat te kiezen uit die rijkdom?"

In overleg met collectiebeheerder Kristian Garssen koos Keuning een van de meest exotische buitenbeentjes, die maar weinig te zien is geweest voor het publiek. Keuning: "Dit bronzen reliëf is een treffende illustratie van het grillige en impulsieve aankoopbeleid van Hannema".

Het reliëf, gemaakt van een koperlegering (waarschijnlijk brons) komt uit Benin. Voor de komst van de eerste Europeanen in 1486 had dit koninkrijk al een eeuwenlange ontwikkeling achter de rug. Bij een Britse strafexpeditie in 1897 werd Benin verwoest, en werden alle kunstwerken als oorlogsbuit meegenomen naar Engeland. Van daaruit verdwenen ze naar musea en particuliere verzamelingen overal in Europa.

Bronzen reliëfplaten als deze dienden als versiering van de pilaren van het koninklijk paleis. Het zijn unica. Ze werden weliswaar gemaakt in een mal, vertelt Garssen, maar die was voor eenmalig gebruik.

De meeste reliëfs dateren uit de zestiende en zeventiende eeuw. De vis die is afgebeeld is een meerval, in Benin het symbool van welvaart, vrede, welzijn en vruchtbaarheid. Meervallen werden er geassocieerd met Olokun, de god van water en rijkdom, en werden vaak geofferd op altaren.

Voor zover bekend kwam dit reliëf via een kunsthandelaar in Frankrijk terecht bij kunsthandel Van Lier in Amsterdam. Dirk Hannema was daar vaste klant. Het heeft waarschijnlijk eerst bij hem thuis in Rotterdam gehangen, want alles wat hij kocht, stalde hij ook uit.

In die tijd was Hannema nog directeur van Museum Boijmans. Na de oorlog werd hij ontslagen wegens collaboratie met de Duitsers. In 1943 werd hij door Mussert benoemd tot 'gemachtigde van het museumwezen in Nederland'. Zelf heeft hij altijd volgehouden dat hij deze functie aanvaardde om te voorkomen dat het Nederlandse kunstbezit werd overgebracht naar het grote kunstmuseum dat Hitler wilde realiseren in Linz, in het noorden van Oostenrijk.

Na zijn ontslag bij Boijmans ging Hannema in 1947 op kasteel Weldam in Goor wonen. Toen zijn oog viel op het vervallen kasteel het Nijenhuis in Heino, zag hij daar een prachtig museum in voor zijn privéverzameling. Hij kreeg de provincie Overijssel zover dat die geld beschikbaar stelde om het kasteel op te knappen. In ruil daarvoor bracht hij zijn collectie onder in een door de provincie bestuurde stichting.

Vanaf 1958 tot zijn dood in 1984 woonde de vrijgezel Hannema in het kasteel, samen met zijn hond die net zoveel rechten in huis had als hij. In zijn testament bepaalde hij zelfs dat deze ook na zijn overlijden op het kasteel mocht blijven wonen.

In de loop der jaren slibden alle kamers in het kasteel, alle muren en zelfs de deuren en kamerschermen dicht met kunst. Ook de meerval uit Benin heeft daar waarschijnlijk al die jaren gehangen. Kristian Garssen is nog op zoek gegaan naar oude interieurfoto's in de hoop daar het reliëf op aan te treffen. Maar dat is niet gelukt.

Tien jaar geleden trad Garssen in dienst als collectiebeheerder van Museum de Fundatie, dat naast Kasteel het Nijenhuis ook een locatie in Zwolle heeft: het Paleis aan de Blijmarkt, dat vanaf 9 januari tot december 2012 dicht gaat voor een verbouwing en uitbreiding. Hij kan zich herinneren dat de vis toen nog even in het kasteel heeft gehangen, 'in een heel donker hoekje'. Daarna is het reliëf het depot niet meer uit geweest. Maar deze hele maand zal het weer te zien zijn in het kasteel, in de Oosterse kamer.

Ongetwijfeld zou Hannema, als hij nog geleefd had, willen weten wat de vis nu waard zou zijn. Dat bedrag ligt vele malen hoger, zegt Garssen, dan de 30.000 gulden die Hannema er in de jaren zestig getuige zijn memoires voor kon krijgen. Maar het precieze bedrag noemt hij liever niet.

Maar de hamvraag is natuurlijk of deze aankoop van Hannema wel echt uit de zestiende of zeventiende eeuw dateert en niet uit de negentiende eeuw, toen er ook nog exemplaren gemaakt schijnen te zijn. Of zelfs nog later, omdat de inwoners van Benin altijd hun eeuwenoude tradities zijn blijven koesteren. Zelfs nu nog worden er bronzen reliëfs vervaardigd, voor de koning, maar ook voor toeristen.

Natuurlijk stond Hannema in voor de echtheid. Maar dat deed hij van al zijn aankopen. Ook toen het schilderij 'De Emmaüsgangers', door Hannema in 1937 voor 540.000 gulden gekocht voor Boijmans als een topstuk van Vermeer, een meesterlijke vervalsing bleek te zijn van Han van Meegeren, bleef hij volhouden dat het een echte Vermeer was. Zijn oog en inzicht waren immers onfeilbaar als het ging om het herkennen van topkunst.

Maar hoe zit het dan met die vier schroeven waarmee het reliëf is bevestigd op de houten sokkel? Die ogen toch niet bepaald middeleeuws. Zou dit ook niet zomaar een nepperd kunnen zijn? Ralph Keuning: "De naam van Hannema zal voor altijd verbonden zijn met vervalsingen. Toen Hannema dit kocht, zat de sokkel er al onder. Maar het is duidelijk dat die er niet in de zestiende of zeventiende eeuw in Benin onder is geschroefd. Die schroeven zijn er ook zo liefdeloos in geslagen, vergeleken met de precisie waarmee het reliëf is gemaakt. We vermoeden dat die plank eronder is geschroefd nadat het reliëf in de Europese kunsthandel terecht was gekomen. Anders kon het niet opgehangen worden. Maar het reliëf is gegarandeerd geen vervalsing, net zo min als de Van Gogh die Hannema in 1975 kocht."

Afdeling:

etnografica

Titel:

reliëf

Afmetingen:

43 x 18 cm

Maker:

onbekend (Benin)

Datering:

vermoedelijk zestiende/zeventiende eeuw

Verwervingsinformatie:

aankoop van Dirk Hannema in 1937 bij kunsthandel C. van Lier in Amsterdam

Depotnummer:

557

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden