Een virulent vijandbeeld

Voor zijn nieuwste vijandbeeld smeedt Geert Wilders het Europese crisisbeleid en de slinkende portemonnee van de Nederlander moeiteloos aaneen. Een explosieve mix, zo leert de politieke omwenteling in Griekenland en Frankrijk.

In Griekenland hebben de kiezers de oude politieke orde weggevaagd; dit als 'straf' voor een bezuinigingsbeleid dat het dagelijks bestaan voor velen tot een overlevingsstrijd heeft gemaakt. In Frankrijk hebben zij voor de tweede keer in het bestaan van de Vijfde Republiek een zittende president weggestuurd. Zijn opvolger, François Hollande, belde nog op de avond van zijn zege met de Duitse bondskanselier Angela Merkel, om aan te dringen op een wending in het Europese monetaire beleid naar meer groeistimulansen.

Met deze afstraffing van de zittende macht is opnieuw gebleken dat een politiek project dat onderweg de steun van de burgers verliest, in het schootsveld komt te liggen. Dat treft nu het Europese crisisbeleid van inkrimpen en afknijpen.

In Nederland sneuvelde twee weken geleden het kabinet nadat Geert Wilders zijn steun aan de bezuinigingen introk. Met zijn revolte appelleert hij aan de zorgen onder de brede middenklasse over de toekomst. Van geschoolde arbeider tot leidinggevende is onzekerheid troef; over de baan, het inkomen, het pensioen. Daarbij komt nu de ongerustheid dat ook de overheid wegvalt als ruggensteun in moeilijke tijden als gevolg van de bezuinigingen op de zorg, de sociale zekerheid en andere publieke voorzieningen die de burgers enige mate van zekerheid in het bestaan boden. Volgens de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) verwachten steeds meer Nederlanders dat de kinderen het later slechter zullen hebben in plaats van beter. Die perspectiefwisseling voltrekt zich voor het eerst sinds de oorlog.

Nu Wilders zijn handen van het landsbestuur heeft afgetrokken, overheerst in de publieke opinie de hoop dat Nederland zal zijn bevrijd van de sfeer van grimmigheid en benauwenis die om de rechtspopulisten heen hangt. In de eerste debatten na de breuk in de gedoogcoalitie bespeelde Wilders het oude, vertrouwde register van de schreeuwlelijk, maar daarmee riep hij nu vooral lachlust op over het groteske van zijn optreden. Hij is een schreeuw in de nacht geworden.

Dat is nu het beeld, mede dankzij de slagvaardigheid die de 'wandelgangencoalitie' opbracht, als contrast met Wilders' politiek van het grote woord en de kleine daad. Gelet op de kiezersbewegingen elders in Europa, is het evenwel de vraag hoe bestendig het succes van het tegenoffensief van de gelegenheidscoalitie van VVD, CDA, D66, GroenLinks en de ChristenUnie zal zijn.

De angst voor de toekomst die Wilders bespeelt, is ook voor de SP en de PvdA de drijfveer om zich tegen het beleid van spaarzaamheid te keren. Het zal het hart van de kiezers weinig beroeren dat het begrotingstekort dankzij dat beleid op het Europees afgesproken maximum van 3 procent blijft, hoe belangrijk het op zich ook is dat Nederland zich internationaal aan zijn woord houdt. Het Europese engagement wordt zo gereduceerd tot een abstractie van kengetallen en streefcijfers. Een contraproductief effect op het gemoed van de kiezers is zeker niet denkbeeldig als zij de gevolgen ondervinden van de besloten bezuinigingen, in de vorm van hogere prijzen, zwaardere lasten, minder overheidsvoorzieningen en een later pensioen.

Het Europese monetaire stelsel dicteert nu één type kapitalisme en één remedie voor de crisis in de eurolanden. Daarbij moeten vooral de publieke sector en de verzorgingsstaat het ontgelden. Het gevaar dat op de loer ligt, is dat kiezers de schuld voor hun toenemende onzekerheid gaan zoeken bij die anonieme Europese macht in Brussel. Wilders ruikt deze kans. Hij kondigde al aan van de verkiezingen van 12 september 'één groot referendum' over Europa te maken. Met de oneliner 'Brussel regeert en dicteert, de burger gireert en crepeert' smeedde hij de EU en de bedreigde levensstandaard van de gemiddelde Nederlander aaneen tot een virulent vijandbeeld. Opnieuw slaagde hij erin het veelkoppige monster van de moderne complexiteit handzaam te reduceren tot één probleem, genaamd 'Europa', nadat eerder moslims, Polen en Grieken die rol vervulden.

Voor de andere partijen is het lastig zich te verweren tegen dit soort schematische versimpelingen van de werkelijkheid. Dat onvermogen moeten zij ook zichzelf aanrekenen. Het ontbreekt ze tot dusver aan een offensief, wervend politiek verhaal om Wilders' vijandbeeld te ontmantelen. Cruciaal is of zij, in navolging van de naoorlogse grondleggers van de Europese gemeenschap, het eenwordingsproject weer zullen weten te verwoorden als een belofte waarin burgers kunnen geloven.

In de laatste jaren van zijn lange journalistieke leven stond NRC-columnist Jérôme Heldring regelmatig stil bij dit thema. Hij zag dat de economische crisis ook een test voor het Europese project zou zijn. Welvaart werkt volgens hem nationaliserend, voorzover het gaat om de zekerheden die de verzorgingsstaat biedt. Veel meer dan bewust aangezette nationalistische sentimenten, heeft de verzorgingsstaat de burgers gebonden aan het behoud van de Nederlands staat, waarmee hij een struikelblok voor de Europese integratie is. Het vooruitzicht van minder bestaanszekerheid en teruggang in de particuliere welvaart versterkt dat effect. Dat kan vruchtbaar zaad zijn voor zowel agressief rechtspopulisme als linkse behoudzucht. In dat licht is het niet verwonderlijk dat de kabinetsbreuk de PVV samenbracht met de PvdA en de SP.

Hoe dan ook is de opgave, hier en elders in Europa, hoe om te gaan met het wankelende vooruitgangsgeloof in de brede middenklasse van de samenleving. Lange tijd hebben politiek en samenleving zich gekoesterd in de gedachte dat vooruitgang de maat is en tegenslag tijdelijk. De gedachte dat de toekomst je toelachte, was een sterke drijvende kracht.

Nu kantelt het perspectief, met alle onvermoede gevolgen van dien. De crisis van de middenklasse is immers ook de crisis van de klasse die evenwicht en cohesie in de samenleving brengt, economisch en moreel. De arbeidsmoraal van de middenklasse werkt als een katalysator voor economische groei en biedt bovendien een voedingsbodem voor een ethiek van de vooruitgang. Om vooruit te komen, is het noodzakelijk door te zetten, jezelf voortdurend verder te ontwikkelen, je behoeftes te temperen en je eigenbelang te bemiddelen met dat van anderen. Dat komt onder druk te staan als achteruitgang het perspectief is, hoe hard je ook werkt.

In een sleutelrede die hij in december afstak in Osawatomie, Kansas, noemde president Obama de crisis van de middenklasse het grote maatschappelijke drama van deze tijd.

In tegenstelling tot de VS, waar de achteruitgang van de middenklasse in alle statistieken schrijnend zichtbaar is, ogen de officiële cijfers over de inkomensverhoudingen hier nog geruststellend. Maar dat beeld is verhullend. Volgens de econoom Jaap van Duijn teert de middenklasse in Nederland al lange tijd op 'geleende welvaart'. Nederlanders zijn wereldrecordhouder gezinsschulden. Nergens ter wereld hebben gezinnen relatief zoveel geleend als hier. De hypotheekschuld meegerekend, bedraagt de schuld van een gemiddeld gezin nu 2,5 keer het jaarinkomen. In een dramatisch beeld gevat, leent Nederland zijn welvaart ten koste van toekomstige generaties. In de zuidelijke Europese landen, Griekenland voorop, gaat de afrekening van de particuliere en staatsschulden nu gepaard met een reële inkomensachteruitgang van de middenklasse en een armoedeval die zich voor steeds meer mensen opent. Politieke ontwrichting is het gevolg.

Ook in Nederland lijkt de crisissfeer onder de middenklasse nieuwe scheidslijnen in de politiek te trekken. De politieke turbulentie van de afgelopen weken maakte deze scheiding der geesten manifest. Zwart-wit gezegd staan aan de ene kant partijen die de oude zekerheden van de verzorgingstaat willen beschermen. Aan deze zijde bevindt zich de ongekende belangencoalitie van PvdA, SP en PVV. Aan de andere kant staan partijen die in de snel veranderende internationale krachtsverhoudingen de urgentie onderkennen van hervormingen en een Europees engagement. In de wandelgangencoalitie vonden zodoende partijen elkaar die zich in de oude links-rechtstegenstelling nog diametraal tegenover elkaar ophielden. Van essentieel belang voor de vraag of deze scheidslijnen bestendigen, is of de Europese crisispolitiek uiteindelijk een nieuwe en solide basis voor economische groei en welvaart blijkt te leggen, dan wel de middenklasse in blijvende bestaansonzekerheid stort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden