Johan Remkes tijdens het gesprek in de Tweede Kamer met het Adviescollege Stikstofproblematiek over het advies ‘Bemesten en beweiden in 2020’, afgelopen januari.

ProfielJohan Remkes

Een vierkante liberaal die de touwtjes strak aanhaalt én een sjekkie opsteekt

Johan Remkes tijdens het gesprek in de Tweede Kamer met het Adviescollege Stikstofproblematiek over het advies ‘Bemesten en beweiden in 2020’, afgelopen januari.Beeld ANP

Dit weekend moeten alle 130-borden langs de snelweg vervangen zijn door borden met ‘100’. Een maatregel die afkomstig is uit het advies van de stikstofcommissie onder leiding van Johan Remkes. De ‘vierkante Groningse liberaal’ heeft het zelden zo druk gehad als na zijn pensioen.

De Johan Remkes-zaal in de nieuwbouw van het Noord-Hollandse provinciehuis steekt nogal af tegen het neoclassicistische landhuis waar het mee verbonden is. De Johan Remkes-zaal heeft geen zuilen, ornamenten, beelden of reliëfs boven de deuren. Hij is wit en helverlicht dankzij de grote ramen, er staat praktisch meubilair en er is een koffiekeukentje om de hoek.

De ruimtes in de nieuwbouw heetten oorspronkelijk 1, 2, en 3, nogal een verschil met de Lodewijk Napoleon-zaal en de Wilhelmina van Pruisen-zaal in het oude provinciehuis. Bij diens afscheid als Commissaris van de koning kreeg Remkes een van de zalen naar hem vernoemd. De ontvangstruimte past bij hem. Hij is transparant, helder en gespeend van enige opsmuk.

Het zijn precies die kwaliteiten die mensen zo waarderen in Remkes (68). Een ‘echte Groningse liberaal’ noemt oud-minister van landbouw Cees Veerman hem. “Vierkant, de emotie staat niet voorop. Ook als hij kookt van binnen, houdt hij een zekere onderkoeldheid.” Nooit, zegt Veerman, die met Remkes in Balkenende I en II zat, zal zijn oud-collega iemand naar de mond praten.

Soms roept de plicht

De Groninger had waarschijnlijk ook zelf niet verwacht dat hij het na zijn officiële afscheid van het openbaar bestuur, eind 2018, nog zó druk zou krijgen. Remkes is niet weg te slaan uit de publiciteit. Als waarnemend burgemeester in Den Haag en als voorzitter van de adviescommissie stikstof.

De VVD’er doorliep alle lagen van het openbaar bestuur. Van raadslid in Groningen tot minister van binnenlandse zaken en vicepremier. Na 45 jaar in de politiek was Remkes nog zo van plan meer tijd in zijn privéleven te steken. De dood van zijn vriend Eberhard van der Laan, met wie hij een voorliefde voor klare taal en tabak deelde, had hem doen beseffen dat er meer in het leven is dan werken. Maar ja, soms roept de plicht.

Bij zijn aanstelling in Den Haag memoreerde Remkes hoe hij als Commissaris van de koning er bij Jozias van Aartsen op had aangedrongen om Van der Laan tijdelijk op te volgen als burgemeester van Amsterdam. Van Aartsen, net gestopt in Den Haag, had eigenlijk geen zin in nog een klus, maar kon het beroep dat op hem werd gedaan niet weigeren. Remkes: “Als ik iemand anders vraag om zijn privéleven op te geven, dan moet ik zelf ook bereid zijn dat te doen. Anders kan ik mezelf niet in de spiegel aankijken.”

Johan Remkes tijdens een openbare bijeenkomst van de gemeenteraad waarin waarnemend burgemeester Johan Remkes kennis maakt met raadsleden, in oktober vorig jaar.  Beeld ANP
Johan Remkes tijdens een openbare bijeenkomst van de gemeenteraad waarin waarnemend burgemeester Johan Remkes kennis maakt met raadsleden, in oktober vorig jaar.Beeld ANP

Straight, strak en zakelijk

Remkes’ naam werd al gauw genoemd, toen Den Haag in een paar weken tijd in een van de heftigste bestuurlijke crises van de afgelopen decennia verzeild raakte. Tijdens een rampweek, begin oktober, deed de rijksrecherche invallen in de werkkamers van wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui op verdenking van corruptie. Het college viel een dag later. Een snoeihard rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid over de bijna-ramp met de nieuwjaarsvuren in Scheveningen en Duindorp deed burgemeester Pauline Krikke opstappen. Dat Den Haag een probleem heeft met integriteit bleek eens te meer toen via een van de 15 fractievoorzitters Remkes’ voordracht uitlekte uit een vertrouwelijk gesprek met Commissaris van de koning Jaap Smit.

Niet voor het eerst werd Remkes gevraagd orde op zaken te stellen in een door integriteitskwesties geteisterd bestuursorgaan. In Noord-Holland gaf hij sinds 2010 leiding aan ‘operatie schoon schip’, nadat VVD-gedeputeerde Ton Hooijmaijers in opspraak was geraakt vanwege omkoping, valsheid in geschrifte en witwassen.

Hij had de boel “vrij snel op orde”, zegt provinciesecretaris Renée Bergkamp. “Er gebeurde echt iets toen hij kwam. Johan bestuurde straight, strak en zakelijk.” Remkes toonde zich benaderbaar, de deur van zijn kamer stond letterlijk altijd open, en hij maakte integriteitskwesties bespreekbaar. Bergkamp: “Hij probeerde wat lef terug te krijgen in de organisatie. Mensen waren toch een beetje in zichzelf gekeerd geraakt.”

Wat Remkes óók deed: de teugels aanhalen in de vergaderingen van Provinciale Staten. Interruptietijden werden ingeperkt, uitweidende Statenleden afgekapt. Remkes had de handen vol aan de luidruchtige oud-PVV’er Hero Brinkman. Bergkamp: “Johan probeerde te voorkomen dat één partij het hele debat kaapte.” Ze moet nog lachen om de manier waarop de commissaris moties en amendementen afhandelde. Remkes schafte het digitaal stemmen af, dat systeem kon alleen maar gehackt worden. Als voorzitter wilde hij alle voorstellen op papier. Moties die een meerderheid van stemmen haalden, legde hij op een stapel. Een motie die het niet haalde, verscheurde hij – ratsj – voor de microfoon, waarna hij beide helften terzijde schoof.

De weg naar de rookruimte

Ook in Den Haag toont Remkes dat een interim-klus voor hem anders is dan op de winkel passen. Hij liet de zittende en nieuwe wethouders screenen op integriteit. Tijdens het kerstreces stuurde hij de raad een brief ‘Overpeinzingen onder de kerstboom’, waarin hij schreef dat hij nogal geschrokken was van de vergadermores. De boel moest strakker geleid, gaf hij te kennen met vileine zinnen als ‘kennelijk is er in de commissievergaderingen in principe helemaal geen limiet aan het aantal interrupties’.

Wethouder en loco-burgemeester Boudewijn Revis was opgetogen over de komst van ‘zwaargewicht’ Remkes naar Den Haag. De ervaren bestuurder had nauwelijks inwerktijd nodig: “Ik heb de weg naar de rookruimte al gevonden”, vertrouwde de interim-burgemeester journalisten op dag één toe. De lijnen met dat andere, politieke, Den Haag zijn bovendien kort. Revis prijst het natuurlijke gezag van Remkes en zijn heldere taal. “Johan zegt waar het op staat. Dat past bij de stad Den Haag. Ook in Duindorp dwingt hij daarmee respect af.”

Revis verwijst naar een filmpje waarin een boze Duindorper de interim-burgemeester verwijt dat die de vreugdevuren tijdens de laatste jaarwisseling schrapte. De man denkt dat de vuren voorgoed verleden tijd zijn, omdat de Groninger geen kaas heeft gegeten van Haagse tradities. Remkes steekt een sjekkie op en hoort de man aan, het rijzige lijf iets voorovergebogen. De burgemeester laat de Duindorper een paar minuten uitrazen, tot die zegt dat, als zijn buurtgenoten de regels overtreden “er toch dienaren voor zijn om ons tot stoppen te dwingen”.

Dan grijpt Remkes in. Na een hijs van zijn sigaret: “Even met permissie. Dan zijn er dienaren om ons tot stoppen te dwingen, maar jullie hebben zelf ook een taak.” Met stemverheffing: “Die heb je zelf ook!” Volgens de man pleit de gemeente zichzelf vrij. Remkes’ stem wordt nog een tandje luider: “Ga er maar even rus-tig vanuit dat de gemeente óók in de spiegel kijkt. Ja, natúúrlijk wél!!”

Het is Remkes ten voeten uit. Kritiek op het openbaar bestuur mag. Hij was in 2018 voorzitter van de staatscommissie die het parlementair stelsel onderzocht. Dat loopt tegen zijn grenzen aan, concludeerde Remkes. Daarom pleitte de commissie voor het afschaffen van de Eerste Kamer en het invoeren van een correctief referendum.

Onterechte aantijgingen van burgers of politici dienen echter ferm bestreden te worden. Toen hij afscheid nam als commissaris zei Remkes dat hij zich stoort aan de polarisatie. Ongefundeerde beweringen op sociale media – waarop Remkes niet actief is – infecteren de gevestigde media, waardoor het debat bepaald wordt door onjuistheden. In de Volkskrant verzuchtte hij: “Ik denk vaak: kan er misschien nog even geluisterd worden?”

Remkes is een bestuurder van het oude slag. In Haarlem is de verbazing groot dat hij tegenwoordig in Den Haag wél appt en mailt, in het provinciehuis hield hij zich verre van die nieuwlichterij. Misschien is het die archaïsche reputatie die hem zo veelgevraagd maakt voor moeilijke klussen.

Commissievoorzitter Johan Remkes geeft in Nieuwspoort in Den Haag een toelichting op zijn tweede adviesrapport over stikstof, afgelopen januari.  Beeld ANP
Commissievoorzitter Johan Remkes geeft in Nieuwspoort in Den Haag een toelichting op zijn tweede adviesrapport over stikstof, afgelopen januari.Beeld ANP

Tijdens een recent stikstofdebat stak PvdA’er William Moorlag de loftrompet over zijn provinciegenoot. Volgens Moorlag hebben minister Carola Schouten van landbouw en premier Mark Rutte hun gezag in het dossier verspeeld. “De enige met gezag is de heer Remkes.” Remkes zelf is de eerste om dergelijke vleierij de kop in te drukken. “Van politiek heb ik niet al te veel verstand’, zei hij een paar weken eerder in een overleg over zijn laatste stikstofrapport.

Remkes weet hoe vluchtig politieke roem is. Tijdens zijn ministerschap had hij helemaal niet zo’n goede pers. Zijn directheid gold als onbehouwen. Bijvoorbeeld toen hij zei dat hij de daders van de door zinloos geweld omgekomen René Steegmans een ‘gigantische rotschop’ zou hebben gegeven.

Ook vonden critici het ongepast dat de minister zijn verbazing uitte dat Volkert van der G. ‘slechts’ 18 jaar cel kreeg voor de moord op Pim Fortuyn. Na de moord op Theo van Gogh zei Remkes dat moordenaar Mohammed B. een bekende was van de AIVD, terwijl hij op dat moment nauwelijks op de hoogte was van de feiten. En minister Piet Hein Donner (justitie) trok steeds meer terrorismebevoegdheden naar zich toe, waardoor Remkes het verwijt kreeg onzichtbaar te zijn.

Nukkig en nors, kan hij zijn. Toen Remkes in januari met zijn stikstofadvies over de luchtvaart kwam, nam zijn gemopper toe met elk interview dat hij gaf. Veel te gemakkelijk concludeerden pers en politici dat het stikstofprobleem kan worden opgelost door Lelystad Airport niet te openen. Die avond bij ‘Nieuws­uur’, toen hij zijn verhaal voor de zoveelste keer deed, noemde Remkes de suggestie van boeren om Schiphol tijdelijk te sluiten ‘je reinste flauwekul’. Voorovergebogen over de talkshowtafel ontsnapte hem om de paar zinnen een zucht.

Dat Remkes bokkig uit de hoek kan komen, merkten ze ook bij de parlementaire commissie die ICT-falen bij de overheid onderzocht. De voormalige minister vond dat zijn verhoor wel lang genoeg had geduurd en begon ostentatief een sjekkie te draaien. Toen commissievoorzitter Ton Elias hem erop aansprak, keek Remkes naar de klok: “Ik heb straks andere verplichtingen, en ik heb aangegeven dat mijn eindtijd beperkt is. En daar wou ik me ook graag aan vasthouden.”

Hardnekkig gerucht

Bestuurders in hun nadagen krijgen een zekere onafhankelijkheid. Met de maatregelen die Remkes aandroeg als voorzitter van de adviescommissie stikstof deed hij vooral zijn eigen VVD geen plezier. De partij zag zich gedwongen de maximum snelheid op snelwegen te verlagen, de opening van Lelystad Airport – nog zo’n liberaal speerpunt – wordt steeds ingewikkelder.

Naast onafhankelijkheid brengt bestuurlijke ervaring gezag. Tuurlijk wordt er soms binnensmonds gevloekt op Remkes, erkennen VVD’ers, maar diens integriteit staat buiten twijfel. Mogelijk nam de partij Remkes’ voorstellen over juist omdát hij een VVD’er is. De suggestie dat Remkes wraak nam omdat zijn partij hem niet op de lijst voor de Eerste Kamer zette, wordt met klem ontkend. Wel doet het hardnekkige gerucht de ronde dat lijstaanvoerder Annemarie Jorritsma de Groninger niet naast haar wilde, uit angst dat hij haar zou overvleugelen.

Verdwijnt Remkes uit het openbaar bestuur als zijn twee tijdelijke klussen erop zitten? Hij zal het in ieder geval een stuk rustiger aan gaan doen, zeggen de mensen die met hem werkten. Hij zal weer bij zijn vrouw in Groningen willen zijn en eindelijk weer eens café de Wolthoorn bezoeken, waar politiek actieve Groningers elkaar donderdagnamiddagen opzoeken.

Bij het Genevergenootschap zijn ze verheugd met het definitieve pensioen van hun meest prominente ambassadeur. Veel hoeft Remkes niet te doen voor dat ambassadeurschap, zegt voorzitter Joop Stassen. “Eén keer per jaar houden we een receptie met een borrel. We binden mensen die een leuke tijd willen en wat goodwill kunnen kweken voor jenever.” Je moet er wel 25 jaar of ouder voor zijn.

Ooit moest Remkes zijn commissariaat inleveren, premier Jan Peter Balkenende vond dat niet verenigbaar met het ministerschap. Een fles gedestilleerd kon de premier niet van mening doen veranderen. Ter verdediging noemde Remkes zijn ambassadeurschap geen nevenfunctie. “Het is een waardigheid.”

Lees ook:

Johan Remkes: ‘Persoonlijk vind ik nog steeds dat Lelystad open moet’

Uit de reacties op zijn advies maakt Johan Remkes op dat de luchtvaart wel mogelijkheden ziet om minder stikstof uit te stoten. ‘Mijn persoonlijke opvatting: het is beter om Lelystad wel te openen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden