Een vesting veroveren

Een omtrekkende beweging, gevolgd door een stapsgewijze verovering. Dat is de mooiste manier om de vesting Bourtange te nemen.

Vandaag ben ik soldaat. Ik maak deel uit van het leger van de bisschop van Münster in 1672. Of ik hoor bij de Pruisische troepen die rond 1800 samentrekken bij de grens. Hoe dan ook: ik wil de noordelijke Nederlanden veroveren. En hier in dit uitgestrekte hoogveenmoeras in het oostelijk deel van Groningen kan ik maar op één plaats de grens over. Een smalle zandrug doorsnijdt het veen, een tange. Op die tange is een weg aangelegd, de enige oost-westverbinding in de wijde omgeving. Zich bewust van het strategische belang hebben de Nederlanders precies hier een versterking aangelegd, de vesting Bourtange.

Een bushalte, een grote parkeerplaats, een entreegebouw met daarachter een toegangsbrug: als hedendaags bezoeker kan ik de vesting zo binnenwandelen. In plaats daarvan kies ik voor het paadje dat de buitenzijde van de vestinggracht volgt. Wil ik Bourtange als een soldaat benaderen dan zal ik eerst de grens moeten opzoeken, een omtrekkende beweging moeten maken. Een kudde geiten stapt vrolijk mekkerend met me mee wanneer ik het pad naar de redoute Bakoven afloop. Voorbij die kleine schans grazen konikpaarden aan de voet van de Soldatendijk. Over gebrek aan gezelschap heb ik niet te klagen.

De grens is een klaphek. Duitsland begint met een picknicktafel en een bord waarop staat dat ik me bevind aan een Alter Rad- Wanderweg an der Deutsch-Niederländische Grenze. Grenspaal 182-I is voorzien van een koperen bout met de letters NAP. Eromheen staan eikenbomen. Blaadjes dwarrelen naar beneden. Komen ze ten westen van de paal terecht dan liggen ze op Nederlands grondgebied, vallen ze meer oostelijk dan zijn het Duitse herfstbladeren.

Even naar het zuiden neemt Nederland een hapje uit Duitsland. De prachtige zandstenen grenspaal 182, geplaatst in 1784, markeert de plek waar de liniedijk begint. Een 637 meter lang lint van bastions, halfbastions, redans en batterijen duwt de grens oostwaarts. In dit vlakke land, onderdeel van een Verenigd Europa bovendien, is de voorpost van de vesting weinig meer dan een kolderiek overblijfsel uit tijden van twist en vijandschap. Vandaag zijn we liever goede buren dan verre vrienden. Doe mij nog maar een klaphek.

Maar voor de soldaat die ik vandaag wil zijn, betekenen de liniedijk en de gracht een haast onneembare barrière. En had hij de linie doorbroken, dan wachtte hem een zompig veengebied dat hem de snelle doortocht naar Bourtange belette.

Nog maar even verder lopen, derhalve, tot aan de weg en de grensovergang. Pal achter het vroegere douanekantoor, nu een woonhuis, begint een glooiing in het land. Stichting Het Groninger Landschap heeft de langgerekte bult in ere hersteld, nadat een boer hem ooit had weggeëgaliseerd.

Dwars door het veld wandel ik terug en nu voel ik me werkelijk die soldaat. Er staan geen bordjes, er is geen pad en ik heb slechts een vage notie waar Bourtange moet liggen. Stapsgewijs win ik terrein. In het hooggelegen, open veld voel ik me wel wat onbeschut. Maar de laagte opzoeken heeft geen zin. Ook nu niet. Het veenmoeras is weliswaar ontgonnen, maar in de afgelopen jaren is de zogeheten natte horizon van Bourtange in ere hersteld. Al in 1742 was het moeras grotendeels opgedroogd en werd ten oosten van de vesting grond afgegraven en onder water gezet. Dankzij de reconstructie van de natte horizon is het ook nu niet mogelijk met droge wandelschoenen Bourtange te bereiken, anders dan over de weg.

Nog heel even kruip ik in de huid van de soldaat, maar ik weet dat zijn missie onmogelijk is. De naam van de Inundatieweg voorspelt niet veel goeds, de galg die even verder langs het pad staat nog minder. Een ommetje langs de rand van de natte horizon voert me naar de onvermijdelijke weg en de eerste punt van de vesting. Schapen grijnzen me toe, zij staan al op de vestingwal. Ik schud mijn fantasieën van mij af en betreed als een gewone wandelaar de eerste van vier bruggen over het netwerk van grachten en ravelijnen. Daarachter houdt Bourtange zich keurig aan de dresscode van Nederlandse vestingen, met klinkers en kinderkopjes, sierlijke straatlantaarns, wachthokjes en kanonnen. Saillant detail zijn de latrines boven de slotgracht.

De wandeling was niet zo heel erg lang, wat me de tijd geeft over de vestingwallen en door het dorp te struinen. Dit is zo'n plaatsje waar je oud wilt worden, en zo te zien doen veel mensen dat daadwerkelijk. Alles klopt. Het marktplein met de lindebomen, de moestuintjes, de geur van een haardvuur, de molen, de kaarsenmakerij, de vestingboerderij. Mooi, mooi, mooi. Brocante, een synagoge en een kerk, een smederij. Een winkeltje verkoopt 'Oud Hollandsche Snoep', op het terras van 't oal Kroegie veegt een fietser een herfstblad uit de slagroom op zijn appelgebak. Zo te horen komen de meeste bezoekers vandaag uit het oosten. Van achter de bastions, de ravelijnen en de linies die eeuwen lang indringers tegenhielden.

Wandeling

De wandeling door het natuurgebied tussen Bourtange en de Duitse grens is 8 kilometer lang en gemarkeerd met groene paaltjes. Stichting Het Groninger Landschap beheert een groot deel van het gebied. De routebeschrijving staat op de website: www.groningerlandschap.nl

Bourtange

De vier musea in Bourtange zijn toegankelijk met één combiticket, verkrijgbaar bij het entreegebouw aan de ingang van de vesting. Van november tot en met maart alleen in de weekends geopend, in januari de hele maand gesloten: www.bourtange.nl

Oudeschans

Ten noorden van Bourtange ligt het vestingdorp Oudeschans. Ook hier zijn de vestingwallen in ere hersteld, het dorp is zo mogelijk nog knusser en intiemer dan 'grote broer' Bourtange: www.bezoekoudeschans.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden