Een verlossende Jezus zonder kruis

Sinds de ontdekking van het 'Evangelie van Thomas' in 1945 in het Nijlzand bij het Egyptische Nag Hammadi biedt dit gnostisch getinte geschrift stof voor onderzoek. En voor meningsverschillen. Is deze, aan Jezus toegeschreven verzameling van 114 uitspraken ouder dan de bijbelse evangeliën? Geeft 'Thomas' een betrouwbaarder beeld van Jezus dan de bijbel? De bundel 'Het Evangelie van Thomas' schetst de meningen.

Aangezien het boekje is uitgegeven in de serie 'VU-segmenten' van de faculteit godgeleerdheid van de VU, ligt het voor de hand dat prof. dr. Tj. Baarda, emeritus hoogleraar nieuwe testament, als hoofdauteur is aangetrokken. Hij gaf er al in 1959 college over en heeft veel onderzoek gedaan naar dit 'complexe document'.

Baarda maakt ruim gebruik van de gelegenheid om af te rekenen met hardnekkige, naar zijn mening onwetenschappelijke opvattingen over 'Thomas'. Vooral de historicus en publicist drs. Jacob Slavenburg, die overigens ook een bijdrage aan de bundel mocht leveren, moet het ontgelden. Zijn visie dat de oertekst van het Evangelie van Thomas veel ouder is dan de canonieke evangeliën en om die reden een authentieker beeld van Jezus toont, houdt volgens Baarda wetenschappelijk geen stand. Daarom houdt hij het vooralsnog liever op de bijbelse, eschatologische Jezus.

Slavenburg daarentegen voelt zich meer thuis bij Jezus als universele-wijsheidsleraar die een puur gnostische boodschap verkondigde - zonder kruis en zonder verzoenend bloed. In de 114 'Jezus-woorden' van het Thomasevangelie gaat het, stelt Slavenburg, om de verlossing die de mens ín zichzelf kan bewerkstelligen. Geen verlossing van buitenaf, via Gods genade, zoals de latere theologie leerde, maar een verlossing van binnenuit. Want God is in iedere mens aanwezig en door zichzelf te leren kennen leert de mens God kennen. Uit het Thomasevangelie en daaraan verwant geschriften kan volgens Slavenburg worden afgeleid dat het christendom in zijn zuiverste essentie puur gnostisch is. Dat Baarda hierover met hem van mening verschilt is in zijn ogen zowel een kwestie van geloof als een kwestie van verantwoorde historische en literaire wetenschap.

Sommige wetenschappers, vooral Amerikaanse, delen Slavenburgs mening dat het Thomasevangelie ons dichter brengt bij de ware Jezus en zijn gnostische boodschap. Anderen volgen het voorzichtiger wetenschappelijke spoor van Baarda. Zeker is dat het Thomasevangelie en gnostische geschriften in het algemeen zich mogen verheugen in een vernieuwde belangstelling, in de new-agebeweging en in de kerken.

Prof. dr. R. van den Broek, emeritus hoogleraar kerkgeschiedenis van de Universiteit Utrecht, vraagt zich af hoe gnostisch het Thomasevangelie eigenlijk is. Cruciale begrippen uit een samenhangend gnostisch systeem, zoals het pleroma of de eonen, de val van Sophia of een ander hemels wezen, de demiurg en zijn boze schepping, ontbreken in Thomas geheel. Daarom noemt hij het Thomasevangelie niet zozeer gnostisch als wel esoterisch.

Esoterie betekent zoiets als geheime geestelijke kennis of inzicht. Dat Thomas een esoterisch geschrift bedoelt te zijn, blijkt volgens Van den Broek uit de aanhef, waar staat: 'Dit zijn de geheime woorden die de levende Jezus gesproken heeft en Didymus (Tweeling) Judas Thomas heeft opgeschreven'. Thomas stond in Syrië bekend als ontvanger van geheime woorden van Jezus, zijn tweelingbroer. In de Handelingen van Thomas wordt de apostel door een ezelsveulen zo aangesproken: 'Tweelingbroer van Christus die diens geheime woorden ontvangt'. Deze opvatting van Thomas als ontvanger van esoterische kennis is, aldus Van den Broek, ook in het Thomasevangelie verondersteld. De woorden van Jezus hebben een diepere zin dan op het eerste gezicht lijkt. De diepere zin wordt echter niet meegedeeld, juist omdat die alleen voor ingewijden is bestemd.

In de eerste eeuwen van het christendom zijn er verschillende, onderling soms tegenstrijdige, opvattingen van de persoon van Jezus geweest. Voor ingewijden bestemde, geheime tradities waren kenmerkend voor die tijd, terwijl de paulinische leer van het verzoenend sterven van Christus dat allesbehalve was. In het evangelie van Thomas treffen we volgens Van den Broek een van die vroege varianten van het christendom aan: een sterk ascetische richting, die vrijwel geen invloed van Paulus vertoonde. De kruisdood van Jezus had er geen bijzondere betekenis. Christus is de Levende, de goddelijke leraar van diepere, verlossende wijsheid.

Gereformeerd predikante Esther A. de Boer verbaast zich over het enthousiasme waarmee veel hedendaagse vrouwen de in hun ogen 'vrouwvriendelijke' gnosis omarmen. Ze citeert uit het Evangelie van Thomas: Simon Petrus zei tot hen (tot Jezus en de discipelen): 'Laat Maria (Magdalena) van ons weggaan, want vrouwen zijn het Leven niet waardig.' Jezus zei: 'Ik zal haar leiden, Ik zal haar mannelijk maken, zodat ook zij een levende geest kan worden, die op jullie, mannen, lijkt'. (logion 114)

Hoezo vrouwvriendelijk? De gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen is in deze tekst ver te zoeken. Hier is sprake van het dualistische denken, dat zo kenmerkend is voor de antieke gnosis. Op een enkele gunstige uitzondering na, zoals het geschrift 'Pistis Sophia', zijn er volgens De Boer vrijwel geen vrouwvriendelijke gnostische teksten te vinden.

Vrouwen die enthousiast zijn over de gnosis houden er in haar ogen dan ook een andere, moderne opvatting van gnosis op na, waarin het holisme wordt omarmd en juist het dualisme ontbreekt. Volgens de oude gnostici was de schepping een droevig ongeluk en de god die de wereld heeft geschapen een lagere godheid. Deze twee basisgedachten vinden in de hedendaagse 'gnosis' geen weerklank meer. Drie andere gedachten wel: Jezus is geen Verzoener, maar een Gids die ons uit de onwetendheid leidt; Godskennis komt niet van buiten, maar vanuit het innerlijke weten - Godskennis is zelfkennis; van een lichamelijke opstanding na de dood kan geen sprake zijn. Alleen de ziel, bevrijd van het lichamelijke, zal naar God terugkeren. Voor vrouwvriendelijke teksten moeten we volgens De Boer niet bij de gnosis zijn, maar bij de bijbelse canon. ,,De krachtigste tegenstemmen tegen de dualistische man-vrouw visie zijn juist in de veelgewraakte canon te vinden.''

Een misser in deze alleszins lezenswaardige bundel vind ik het ontbreken van de tekst van het Evangelie van Thomas, dat in totaal hooguit 20 pagina's beslaat. Voor lezers die deze 'woorden van Jezus' niet kennen zouden de commentaren met deze tekst erbij veel meer kleur krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden