Een verafschuwd tribunaal

Het Joegoslavië-tribunaal is ooit opgericht om de Balkanlanden te verzoenen, maar wekt in de praktijk vooral veel woede in de regio. Rechtvaardigheid? Serviërs, Kroaten en moslims hebben daar heel verschillende opvattingen over. Maar ze zijn het eens over één ding: het tribunaal is vooral bezig zijn quasi-neutrale imago hoog te houden.

'Statistika zlocina', misdaadstatistiek. Onder die kop publiceerde het Kroatische weekblad Feral Tribune onlangs een hele serie feiten en cijfers over het Joegoslavië-tribunaal: de verdeling van de aanklachten over de verschillende bevolkingsgroepen van het oude Joegoslavië, de uitgedeelde straffen en meer van dergelijke details. Serviërs, zo bleek daaruit, vormen de meerderheid van de aangeklaagden, en zij zitten ook de langste straffen uit.

,,Dat zal de consument van de doorsnee Kroatische media hebben verbaasd'', legt adjunct-hoofdredacteur Drago Hedl de filosofie achter het verhaal uit. ,,Die heeft de indruk dat het tribunaal het uitsluitend op Kroaten heeft gemunt en dat hoofdaanklaagster Carla del Ponte met haar jacht op ex-generaal Ante Gotovina Kroatië een Europese toekomst probeert te ontnemen.''

Kroaten, constateert hij, weten eigenlijk nauwelijks iets van het Haagse tribunaal. ,,Ze zien het als een zaak die hen niet aangaat, waar anderen zich moeten verantwoorden, Serviërs in de eerste plaats. Geen enkel Kroatisch medium heeft een vaste correspondent in Den Haag.''

Als er al aandacht is, dan betreft het woede dat het tribunaal de uitlevering van bepaalde Kroaten eist, zoals Ante Gotovina, die is aangeklaagd wegens 'Operatie Storm' van 1995 in de Krajina (het oosten van Kroatië, waar vooral Serviërs woonden); een actie waarbij zeker 150 Serviërs werden vermoord en 150000 mensen vluchtten.

Dat ook Kroaten misdaden hebben begaan, daar willen maar weinigen aan. ,,Onder Franjo Tudjman (de in 1999 overleden president, red.) is de Kroaten steeds voorgehouden dat ze voor de vrijheid van hun land vochten, dat dat een eerbare zaak was, waarbij per definitie geen misdaden konden worden begaan.

Dat idee is diep in de samenleving verankerd. Zelfs de president van het Constitutionele Hof heeft het onlangs nog benadrukt'', aldus de journalist van het onafhankelijke weekblad dat onder Tudjman, maar ook daarna, meermaals in de verdrukking heeft gezeten.

Dat er toch Kroaten zijn aangeklaagd, heeft in de ogen van velen helemaal niets met rechtvaardigheid te maken, maar zou een ander doel dienen: namelijk de schijn van onpartijdigheid ophouden. En dat terwijl toch de Serviërs de enige echte boosdoeners van de oorlogen in de jaren negentig zijn geweest.

Datzelfde gevoel hebben de Bosniaks -zoals de Bosnische moslims zichzelf meestal aanduiden. Anders dan zijn Kroatische collega deelt Emir Suljagic, redacteur van het Bosnische weekblad BH Dani, de woede en verontwaardiging van zijn lezers en niet-lezers openlijk: ,,Het Joegoslavië-tribunaal probeert een evenwicht te creëren dat er helemaal niet is'', zegt hij bitter. Dat het aantal aangeklaagde Bosniaks veel kleiner is, de misdaden waarvan ze beschuldigd worden veel minder zwaar, doet daar volgens Suljagic niets aan af. ,,Het laat juist zien dat het onzin is dat die mensen zijn aangeklaagd.''

Suljagic, zelf afkomstig uit Srebrenica, kan er nog altijd niet over uit dat Naser Oric, destijds leider van de Bosnische troepen in de door de Serviërs belegerde enclave, nu in Den Haag verantwoording moet afleggen voor mogelijke oorlogsmisdaden. ,,Hij wordt ervan beschuldigd niet te hebben verhinderd dat zijn manschappen huizen in brand hebben gestoken. Er zijn in Bosnië tienduizenden huizen in brand gestoken! Als ze op basis daarvan Serviërs aanklagen, komen er wel 5000 in Den Haag te zitten.''

Ook de recente aanklacht tegen ex-generaal Rasim Delic is bijzonder slecht gevallen. ,,De onterechte indruk wordt gewekt dat alle partijen in de Bosnische oorlog gelijk waren. Overlevenden zullen straks vergeefs proberen dat te corrigeren'', aldus een commentaar in BH Dani.

In Servië daarentegen heeft juist deze dagvaarding, samen met die van Ramush Haradinaj, inmiddels ex-premier van Kosovo, voor een iets positievere houding gezorgd tegenover het tribunaal. ,,De perceptie van de Serviërs is dat het tribunaal anti-Servisch is. Dat gold zeker in het begin toen vrijwel uitsluitend Serviërs werden gezocht'', zegt Liljana Smajlovic, journalist bij het Servische weekblad Nin. Toch hebben de jongste aanklachten het wantrouwen niet kunnen wegnemen. ,,Vooral de inhoud van de aanklacht tegen Haradinaj heeft verbazing gewekt'', aldus Smajlovic. ,,Hij is aangeklaagd voor misdaden begaan in 1998, dus voordat de internationale gemeenschap zich actief ter plekke met de zaak ging bemoeien. Maar hoe waarschijnlijk is het dat het Kosovo Bevrijdingsleger, waar Haradinaj deel van uitmaakte, zich het jaar daarna ineens netjes aan alle Geneefse Conventies heeft gehouden?''

Veel Serviërs vermoeden, zegt Smajlovic, dat het tribunaal op die manier de Navo uit de wind wil houden: het zou immers niet zo netjes zijn als blijkt dat het bondgenootschap, dat in maart 1999 met bombardementen op Servië begon, heeft samengewerkt met een (vermoedelijke) oorlogsmisdadiger.

In Servië bestaat uiteindelijk toch het idee dat het tribunaal met twee maten meet, aldus de journaliste. Ter illustratie: ,,Servische misdaden zijn in de logica van het tribunaal het gevolg van genocidale bedoelingen, de misdaden van anderen zijn dingen die in de hectiek van de oorlog gebeuren, het zijn misdaden zoals ze nu eenmaal onvermijdelijk bij een oorlog horen.''

Paradoxaal genoeg hebben daardoor ook Serviërs weleens het idee dat de aanklachten tegen niet-Serviërs er met de haren worden bij gesleept: ze dienen slechts om het tribunaal een quasi-neutraal imago te geven dat het eigenlijke doel moet verhullen: de schuld van alles in de schoenen van de Serviërs schuiven.

Daarmee ligt het tribunaal overal op de Balkan onder vuur. Drago Hedl, Emir Suljagic en Liljana Smajlovic zijn het er niet over eens hoe terecht de woede en teleurstelling zijn. Maar wel constateren ze eensgezind dat van het meest vérgaande doel van het Joegoslavië-tribunaal -via het berechten van de schuldigen de regio het verleden onder ogen te laten zien en daarmee bij te dragen tot verzoening- nog weinig terecht is gekomen.

Suljagic meent dat dat streven sowieso tot mislukken is gedoemd. ,,Het tribunaal bekommert zich niet om de slachtoffers, het zorgt niet voor gerechtigheid. Terwijl dat de basis is voor verzoening.'' Smajlovic is iets optimistischer: ,,Het onder ogen zien van schuld is nu eenmaal een lange-termijnproces. Maar ik denk dat het uiteindelijk wel gebeurt en dat alles wat door het tribunaal bekend is geworden, een bijdrage zal leveren.''

In haar ogen vormt Carla del Ponte persoonlijk een belangrijk obstakel. ,,De manier waarop ze optreedt, de macht die ze zich heeft toegeëigend om de politiek op de Balkan te beïnvloeden, dat valt slecht en dat heeft een negatieve weerslag op de perceptie van het tribunaal.''

Drago Hedl ziet het anders. ,,Del Ponte hoort wel tot de meest gehate personen in Kroatië. Dat zou ze ook zijn als ze iets tactischer of vriendelijker zou optreden. Velen hier willen er gewoon niet aan dat de schuldigen moeten worden gestraft.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden