Een veld waar je doorheen wilt lopen

Het heeft zeventien jaar van debatten gekost, en niet iedereen is enthousiast. Maar het nieuwe Holocaust-monument in Berlijn, pal bij de Brandenburger Tor, staat. Vandaag wordt het officieel geopend.

Toeristen en passanten hebben het meest in het oog springende, en meest bediscussieerde deel -een golvend veld met zwarte blokken uit hoogwaardig beton, twee voetbalvelden groot- al kunnen bekijken, door de hekken die er sinds het begin van de bouw waren geplaatst. Vanaf donderdag kunnen ze er ook doorheen wandelen, wat uitdrukkelijk de bedoeling is. Ook is vanaf dan de expositieruimte onder het veld te bezichtigen.

Veel Berlijners vinden de rijen zwarte betonblokken te abstract. Stèles, heten de zerken in publicaties over het monument steevast. Maar de betekenis die Van Dale aan die term geeft, 'Grafzuil of plaat met inscriptie', is niet toepasselijk. Op de blokken staan geen inscripties en het zijn ook géén grafzuilen, benadrukt de ontwerper, de Amerikaanse architect Peter Eisenman. Anderzijds: als mensen er per se grafzerken in willen zien, ook best, wat hem betreft.

Een eerder ontwerp, dat in 1995 een prijsvraag won, hanteerde juist wel deze glasheldere symboliek. Er zou een aflopend veld van honderd bij honderd meter komen, een 'begraafplaats', met alle vier miljoen bekende namen, en bijbehorende geboorte- en sterfdata, van door de nazi's omgebrachte Joden. Té concreet en te weinig esthetisch, vonden ondermeer de voorzitter van de Centrale Raad voor de Joden in Duitsland, Ignatz Bubis, en bondskanselier Helmut Kohl. Hetzelfde jaar werd dit project afgeblazen.

Eisenmann won een nieuwe ontwerperscompetitie in 1997. Hij heeft opzettelijk niet getracht de Holocaust esthetisch te verbeelden, al was het maar omdat elke poging daartoe volgens hem tot mislukken is gedoemd. Het monument moet een emotie teweeg brengen die de architect eens besprong toen hij door een maisveld liep: een aan paniek grenzend gevoel van desoriëntatie en isolement; een soortgelijke ervaring als die van de Joden onder de nazi's.

Wandelend over de paden tussen de blokken, tijdens een rondleiding voor journalisten, is bij de deelnemers niets van een dergelijke ervaring te bespeuren -nog even afgezien van de vraag of de emoties der vervolgde Joden op te wekken zouden zijn. Misschien omdat ook rolstoelers toegang moeten hebben tot het terrein, staan de blokken wijd genoeg uit elkaar om het overzicht over de omliggende omgeving te behouden. En aangezien de plek straks zeer druk zal worden, zullen de gevoelens van isolement nogal meevallen.

Noem het wat je wilt: indrukwekkend, bijzonder, mooi, lelijk. Het veld wekt in ieder geval nieuwsgierigheid op, de wens erdoor heen te lopen. En dat is belangrijk. ,,Een plek waar men graag naar toe gaat'', moest het immers volgens bondskanselier SchR & Ouml;der worden. Al nuanceerde parlementsvoorzitter Wolfgang Thierse dat met de waarschuwing dat het 'geen gezellig gedenkteken' mocht worden.

VERVOLG OP PAGINA 2

Een veld waar je doorheen wilt lopen Holocaust-monument

VERVOLG VAN PAGINA 1

Aan Luceberts criterium voor alles van waarde -weerloosheid- voldoet het ook. Elke idioot met een sleutel op zak kan er zijn naam, of een SS-teken, in krassen. Wel is over het beton een goedje gespoten waar graffiti makkelijk van te verwijderen is. In 2003 moest de bouw worden opgeschort nadat bekend werd dat een dochterfirma van de producent van het anti-graffitilaagje, Degussa, in de Tweede Wereldoorlog het gifgas Zyklon B produceerde waarmee de Joden in de gaskamers werden vermoord. Maar na onderzoek luidde de conclusie dat het bedrijf zich er na de oorlog voldoende van distantieerde.

Bijzonder fraai is expositieruimte onder het terrein. Ontwerpster Dagmar von Wilcken heeft Eisenmans zuilenveld-thema ondergronds even functioneel als fraai toegepast. Soms duiken de zuilen op in de vorm van informatieborden, soms als projecties op de grond.

De expositie bevat vier, ruim opgezette hoofdruimtes, elk gewijd aan een thema. De verklarende teksten zijn beknopt, de lichtbeelden zijn indringend en helder. De eerste ruimte bevat schriftelijke sporen van omgebrachte Joden. Op lichtplaten in de vloer worden fragmenten getoond van brieven en dagboeken van vermoorde Joden, vaak geschreven in hun laatste momenten.

Een van de fragmenten is van de Nederlandse Etty Hillesum, die bekend werd van haar dagboek en brieven, deels geschreven in kamp Westerbork. Getoond wordt de briefkaart die zij op 7 september 1943 uit de trein wierp, op transport naar Auschwitz. ,,Ik zit op een rugzak in een volle goederenwagon. We hebben het kamp (Westerbork) zingend verlaten'', schrijft ze.

De tweede ruimte is gewijd aan de lotgevallen van vijftien Joodse families, uit alle delen van Europa; sommige seculier, andere orthodox; rijke en arme. Van de Nederlandse familie Peereboom worden fragmenten van familiefilmpjes getoond: een dagje aan het strand, het huwelijk van een dochter, moeder aan het naaiwerk. Van de negen gezinsleden overleefden er twee de oorlog.

Jammer is dat belangstellenden naar verwachting lang in de rij moeten staan. Op last van brandweer en politie mogen binnen slechts 250 aanwezigen zijn.

Eric Brassem

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden