Een veiling payez vous (pour) Brahms ?

Een handelaar kocht het manuscript ter veiling in Londen. Eén miljoen vierhonderdzestigduizend gulden betaalde hij volgens de persberichten voor het pakje notenpapier waarop Johannes Brahms zijn opus 120 schreef. Ongeveer het bedrag waar een Japans verzekeringsbedrijf enkele jaren geleden de 'Zonnebloemen' van Vincent van Gogh voor kocht. Dat schilderij waar nu enige heisa om is, aangezien enkele deskundigen pesterig roepen dat het een vervalsing is.

Er komt een heus onderzoeksteam dat nagaat welke van de drie schilderijen met zonnebloemen werkelijk door Van Gogh werden gepenseeld. In de zaak-Brahms kunnen we gevoeglijk aannemen dat het om een 'echt' handschrift gaat.

Zou u het er voor over hebben (indien het kapitaal op uw rekening stond): 1,46 miljoen gulden? Voor een handschrift van een sonate voor klarinet en piano in f en een sonate voor dezelfde combinatie in Es. Kloeke muziekstukken uit Brahms' laatste jaren. Of kiest u voor diezelfde prijs een vaas zonnebloemen op doek? Natuurlijk 'echte'.

Een schilderij ís. Je kunt er niet alleen naar kijken, je kunt het beleven; genieten van de lichtval, van de kleurverhoudingen, van de constructie, van het totale beeld dat mogelijk aanzet tot verder dromen: zonnebloemen, warm klimaat, gelukkige tijd, et cetera. Een compositie, voor piano en klarinet in dit geval, bestaat wel, maar er ontbreekt nog één stadium. Je kunt de muziekvellen inlijsten en ophangen. Maar wie hóórt dan wat? Een oog geoefend in muzikale constructies kan de opeenvolging en vervlechting van stemmen zien. Maar verder? Hoe klinkt het 'allegro appassionato' - hartstochtelijke vrolijkheid - in de eerste sonate? Ik vraag me dus af wat die handelaar bezielde toen hij het hoogste bod uitbracht waar de veilingmeester zijn hamer op liet neerkomen. Aimez vous Brahms? Welzeker. Payez vous (pour) Brahms? Nou neen.

Dit soort berichten blijft altijd steken in de hype voor recordprijzen; de intrinsieke waarde, het waarom van het ontstaan van het kunstwerk telt doorgaans nauwelijks mee. Dus: wat is de achtergrond van die sonates?

Brahms was een vaste gast aan het hof van de hertog van Saksen-Meiningen. Het was de tijd dat vorsten zich nog een eigen 'Hofkapelle' konden veroorloven, een niet te groot symfonie-orkest, zo'n 45 man. Onder leiding van Hans von Bülow had het internationale faam verworven; Brahms werkte er vaak mee samen als piano-solist, maar ook als dirigent. Diverse malen speelden zij in Nederland.

Bij zijn bezoek aan Meiningen in 1891 maakte hij kennis met de nieuwe klarinettist, Richard Mühlfeld. 'Nooit heb je zo'n klarinetspeler gehoord', schreef Brahms enthousiast aan Clara Schumann. 'Hij is absoluut de beste die ik ken.' Diens kwaliteiten zetten hem aan om meteen twee stukken voor de hofmusicus te maken: een trio (klarinet, piano, cello) in a en een kwintet in b, opusnummers 114 en 115. Ze zouden worden gevolgd door nog twee werken met klarinet, de bovengenoemde sonates; ze ontstonden in 1895 als opus 120.

De componist had, toen hij tegen de zestig liep, laten doorschemeren dat het met muziek scheppen wel gedaan was. Zijn strijkkwartet in G opus 111 leek hem een mooie afsluiting, mede omdat Beethoven, door hem zeer bewonderd, tot het opusnummer 111 kwam. Toch wekte dat bezoek in 1891 en de kennismaking met Mühlfeld, nieuwe creativiteit op. Brahms' werklijst kwam met de 'Vier ernste Gesünge' uit mei 1896 op 121 nummers.

Niet zo lang geleden verscheen een cd met opus 120 en het trio opus 114 op Gutman Records (CD 931) door Hein Wiedijk klarinet, Frank van de Laar piano en Pieter Wispelwey cello. De hartstochtelijke vrolijkheid van het eerste deel uit opus 120, nr 1 komt tot uitdrukking in de volle reikwijdte van de klarinet, waarbij de piano in een evenwaardige partij (Brahms was een meester-aan-het-klavier) het spel meespeelt. Mooi is het andante dat naar adagio moet neigen, wat zich uit in warmbloedige melodieën voor de klarinet. Hein Wiedijk kleurt ze mooi. De vroegoude Brahms gaf er in het allegretto grazioso blijk van de Weense wals nog goed aan te voelen. Niet verwonderlijk, want hij was bevriend met Johann Strauss jr; zijn laatste uitje betrof de première van Strauss' operette 'Die Göttin der Vernunft' op 13 maart 1897; Brahms stierf (aan kanker) op 3 april.

Met een groots vivace sluit de sonate af. Opus 120 nummer 2 is weliswaar driedelig, maar even lang als nummer 1. Het werk opent meteen met zo'n heerlijk uithalende Brahms-melodie die in allerlei vormen steeds terugkeert na intieme uitwijdinkjes.

Dik acht minuten wuivende klank-vergezichten, even laaiend en vervoerend, allegro amabile, als die Zonnebloemen, boeiend tot leven gebracht door Hein Wiedijk en zijn partner-pianist Frank van de Laar.

Het trio opus 114 frappeert meteen door zijn symfonische uitstraling. Bij het bovengenoemde duo voegt zich Pieter Wispelwey. Hij opent het stuk met een sierlijke lijn die meteen in piano en klarinet wordt overgenomen als een drievoudige groet. Daarna frappeert de grootse constructie van de thematiek en de diepe kleuring (door Wispelwey met gloed aangevuld) die symfonisch aandoen. Volgens overlevering was dit de kern voor een vijfde symfonie.

Met het melancholiek orende adagio (interessant is het duetteren tussen cello en klarinet op impulsen van de piano), een gracieus andante en een kort, krachtig afsluitend allegro, ligt er een prachtig trio te wachten dat een grootser plaats op het concertrepertoire verdient. Richard Mühlfeld (1856 - 1907) zette de ouder wordende Brahms dus aan tot al dit moois.

Aimer of payer, daar gaat het om.

Op papier moet er thans 1,46 miljoen voor worden neergelegd. De cd kost evenwel 45,90 gulden. Een prijs die beter in het budget van liefhebbers past. Blijven twee vragen onbeantwoord: wie verkocht het manuscript? Verre nazaten? En wat zou die handelaar er nou mee gaan doen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden