Een vangnet bouwen voor de kwetsbaren

Als het aan Eveline Herfkens ligt moet de top over de Millenniumdoelen niet gaan over wat er al bereikt is, maar over wat er nog gedaan moet worden. Zelfgenoegzaamheid dreigt.

De Millennium Verklaring is de belangrijkste belofte die ooit gedaan is aan de meest kwetsbaren op aarde. De belofte, gedaan in 2000 door 150 wereldleiders in de Verenigde Naties, zou bij nakoming een geweldige verbetering betekenen van het lot van miljarden.

De tekst is van Eveline Herfkens, voormalig minister van ontwikkelingssamenwerking (PvdA) en van 2002 tot 2007 het gezicht van de Millennium Campagne van de Verenigde Naties, een campagne die de Verklaring levend dient te houden. Als vandaag in New York de top over de Millenniumdoelen voor 2015 begint, zal Herfkens zich vooral ergeren aan zelfgenoegzaamheid. Een aantal doelen lijkt gehaald te worden – zoals halvering van de armoede en de toegang tot schoon drinkwater. Op andere doelen is er voortgang (zoals schoolgang), maar op sommige absoluut onvoldoende (zoals honger en kindersterfte) vindt Herfkens. Waar onvoldoende voortgang is geboekt, wijt zij dat aan de rijke landen die hun hulpbeloften niet nakwamen.

Als het aan Herfkens ligt zouden de komende dagen niet in het teken moeten staan van wat bereikt is, maar vooral moeten gaan over wat nog gedaan moet worden. „Het probleem met de Millenniumdoelen is dat het gaat om gemiddelden. Een voorbeeld: Brazilië is op koers om alle Millenniumdoelen te halen, op zorgen voor schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen na. Alleen kunnen die doelen ook gehaald worden als zelfs de hele bevolking van het arme noordoosten van het land, plus de indianen en de Afro-Brazilianen er niet bij worden betrokken. In veel landen kun je de doelen in de gezondheidszorg halen zonder dat er ook maar enige verbetering is voor de armsten. In de aanloop naar 2015 wordt het hoog tijd de aandacht te richten op die andere helft van de armen die in 2015 nog niet uit extreme armoede is verlost. Vergeet de gemiddelden. We moeten een vangnet maken voor de meest kwetsbaren, voor de onbeschermden, voor de mensen die generatie op generatie gevangen zitten in de cirkel van de armoede. Het bestrijden van ongelijkheid helpt niet alleen de armoede te verminderen, maar draagt ook bij aan meer groei.”

Volgens Herfkens tekent zich een rode draad af in de huidige economische crisis. De tolerantie in de wereld voor grote inkomensverschillen en de schade die die verschillen aanrichten in de sociale cohesie is sterk verminderd. „Werkgelegenheid en sociale protectie staan hoger op de politieke agenda’s.” Bij de invulling van de Millenniumdoelen moet er meer, en vooral openlijker aandacht zijn voor het verkleinen van de ongelijkheid, zo vindt Herfkens. Ze is lid van de Adviesraad van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO en de ILO, de VN-organisatie voor arbeid. In die raad wordt gewerkt aan wat heet een Social Protection Floor. De gedachte daarachter is dat zelfs het armste land in staat moet zijn basisonderwijs en basale gezondheidszorg voor de hele bevolking te garanderen. Liefst betaald uit eigen zak en anders nog leunend op de steun van donoren. In dat concept zit ook een basisinkomen voor de burger dat verdiend kan worden door het uitvoeren van publieke diensten. Of via een minimale sociale uitkering die wordt uitgekeerd onder de voorwaarde dat de ontvanger zijn of haar kinderen inent en naar school laat gaan. Voor Herfkens is het leggen van een iedereen beschermend vangnet een goede uitbouw van de huidige acht Millenniumdoelen. Alleen is daar, op de top die vandaag begint, nog weinig aandacht voor.

Begin 2008 raakte Herfkens in Nederland in opspraak. De betaling door Nederland van de huur van haar appartement in New York was in strijd met de regels van haar werkgever, de VN-organisatie UNDP. Na onderzoek van de VN bleek dat Herfkens volgens het Nederlandse beleid recht had op dat geld, maar dat de Nederlandse regels in strijd waren met die van de VN. Bij Buitenlandse Zaken waren de regels te laat op elkaar afgestemd. Herfkens, van blaam gezuiverd, loste de zaak zelf op door een jaar pro deo voor de VN te werken. Internationaal heeft de affaire-Herfkens geen reputatieschade opgeleverd, in Nederland wel. De voormalige bewindsvrouwe, die in de VS woont, heeft zich in Nederland nauwelijks nog publiekelijk vertoond.

Dat wil niet zeggen dat zij de strijd tegen de armoede heeft gestaakt. In een publicatie in het blad Perspective van de Duitse Friedrich Ebert Stiftung gaat ze stevig tekeer tegen de in haar ogen magere prestaties die de EU en vooral Duitsland leveren in het armoededossier. Nadat de EU jarenlang in de internationale fora – zoals op de top in 2002 in Monterrey (Mexico) – leiderschap toonde, gaat de EU dit keer naar de top met lege handen. Doordat grote landen als Duitsland nog lang niet het geld leveren dat van ze verwacht mag worden, haalt de EU de eigen norm voor de hulp niet. Waar afgesproken is in 2015 0,7 procent van het bruto nationaal inkomen te geven, is zelfs de in de EU afgesproken 0,51 procent voor dit jaar volgens Herfkens al buiten bereik. Vooral doordat Duitsland en Italië het laten afweten. Vooral van Duitsland is dat teleurstellend; het is een slecht voorbeeld in de EU, waar andere landen aanzienlijk meer last hebben van de economische crisis dan de Duitsers.

Als dieper in de cijfers wordt gedoken dan is het beeld nog veel slechter. Uit studies van de Oeso, de denktank van de rijke landen, blijkt dat de hulp die direct in de programma’s van de arme landen wordt gestopt, geraamd moet worden op 46,8 procent van de feitelijk gegeven hulp. De rest van het geld blijft dus hangen in het donorland zelf of past niet bij de lokale prioriteiten. Uit cijfers van de Oeso blijkt dat in 2005 slechts 30 procent van de door Duitsland gegeven hulp direct voor het ontvangende land beschikbaar was.

Volgens Herfkens, zo blijkt uit haar meest recente toespraken en publicaties, is het hoog tijd dat ’hulp oude stijl’ wordt afgezworen. „Hulpprogramma’s bestaan veelal uit een collectie van door individuele donoren gedreven projecten. Dit soort oude stijl hulp zal de oorzaken van de slechte dienstverlening op het terrein van onderwijs en gezondheidszorg door overheden niet wegnemen. De projecten gaan voorbij aan de verantwoordelijkheid van overheden.” Donoren moeten volgens Herfkens stoppen met het idee dat ze scholen moeten bouwen, ze moeten meedoen aan het financieren van onderwijs. Dat oude denken verdwijnt volgens Herfkens maar moeilijk. In de publicatie in Perspective geeft ze daar wel een verklaring voor, een weinig vleiende overigens. „Ministers die naar Afrika reizen willen altijd wel een plek hebben voor een foto met hun nationale vlag en een schooltje op de achtergrond dat gebouwd is met belastinggeld van de donor. Donoren denken dat zij meer controle hebben over projecten en zo beter verantwoording kunnen afleggen aan de belastingbetalers en hun parlementen. Maar daarmee geven ze zichzelf eigenlijk een vals gevoel van veiligheid. De gedachte is dat als je geld steekt in scholen en niet geeft in de vorm van budgetsteun, dat geld niet kan worden benut voor militaire uitgaven maar alleen voor de ’juiste’ uitgaven. Juist door het geld te geven voor de ’juiste’ uitgaven komt er op de begroting geld vrij. En zo ontslaan donoren regeringen van de verplichting diensten te verstrekken als onderwijs en gezondheidszorg. Geld is nu eenmaal fungibel (niet te oormerken, red). Geen externe interventie kan losgemaakt worden van de totale context. Door hulp te geven in de oude stijl kan de donor de illusie krijgen dat de zaak onder controle is, in werkelijkheid ondergraaft het de effectiviteit van de ontwikkelingshulp.”

Voor Herfkens geldt dat er aan donoreffectiviteit nog veel te halen is, maar dat laat volgens haar onverlet dat er ook geld op tafel moet komen en dat beloftes ingelost moeten worden. Liefst per vandaag.

Met jou zijn we velen heet de Duitse Millenniumdoelencampagne. Geflankeerd door violist David Garrett (links) en acteur Benno Fuermann wijst Eveline Herfkens naar de deelnemers aan de top over de Millenniumdoelen. Die moeten zich meer inspannen om de doelen te halen. (FOTO EPA)Beeld EPA
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden