Een Van Gogh met een camera

Ongeveer rond 1933 heeft Martien Coppens in Lieshout dit portret gemaakt van Mina van de Broek. Vijftig jaar eerder schilderde Vincent van Gogh deze 'Kop van een vrouw' (1884-1885) in Nuenen. In het Nederlands Textielmuseum in Tilburg is tot september een overzicht te zien van het werk van fotograaf Martien Coppens (1908-1986).

Zou de mens een ingebakken heimwee-gen bezitten? Waarom gaat terugblikken zo vaak gepaard met weemoed? En zou er in de jaren dertig ook met weemoed naar een verleden zijn terugverlangd? Kijk naar de foto's van Martien Coppens, een van Nederlands grootste fotografen, en het antwoord is 'ja'.

Ik weet niet wanneer dat terugblikken in combinatie met verlangen precies is begonnen, maar het zal met de opkomst van de 18de-eeuwse romantiek -het verinnerlijkte natuurgevoel- een hoge vlucht hebben genomen. Die romantiek was een reactie op het rationalisme en de Verlichting -op de moderniteit die ons helaas in de 20ste eeuw ook veel lelijks heeft gebracht.

Die 'lelijkheid' moet in de jaren twintig en dertig, toen Coppens in zijn Brabantse geboortedorp Lieshout boeren en knechten begon te fotograferen, al zeer manifest zijn geweest, want die portretten ademen sterk het verlangen naar de eenvoudige volkscultuur, vol intuïtieve levenswijsheid en verbondenheid met de natuur.

Coppens, die zijn technische en artistieke scholing kreeg van de gerenommeerde fotovakschool in München, noemde zichzelf later evenwel geen romanticus, maar eerder een documentairefotograaf. Het plattelandsleven was hard, maar anders dan zijn tijdgenoot Cas Oorthuys die armoede en onrecht wilde aanklagen, was Coppens meer geïnteresseerd in het blootleggen van een 'ziel', van de schoonheid en waardigheid van de mens. Een protestfotograaf was Coppens niet. In een interview tegen het eind van zijn leven zei hij daarover: ,,Er is geweld, er is oproer. Dat krijgt alle aandacht. Maar dat alleen is toch het hele leven niet?''

Coppens was een stille fotograaf, in zijn kijken naar mens en ding sterk beïnvloed door wat hij daarover las in Rainer Maria Rilke's prozagedicht 'Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge':

'Es gibt eine Menge Menschen, aber noch viel mehr Gesichter, denn jeder hat mehrere. Da sind Leute, die tragen ein Gesicht jahrenlang, natürlich nutzt es sich ab, es wird schmutzig, es bricht in den Falten, es weitet sich aus wie Handschuhe, die man auf der Reise getragen hat.'

In zijn beelden was Coppens ook beïnvloed door Van Gogh, die een kleine vijftig jaar eerder, in zijn Brabantse periode, boerenkoppen schilderde in Nuenen, op nog geen tien kilometer van Lieshout vandaan. En ook bij Van Gogh was dat verlangen naar eenvoud en natuurverbondenheid zichtbaar.

Welbeschouwd was Martien Coppens een Hollandse meester, die de fotografie, in een tijd waarin dat bepaald niet vanzelfsprekend was, tot kunst verhief. Een Van Gogh met een camera, of, in zijn foto's van door oorlogsgeweld vernielde landschappen, een Caspar David Friedrich, of nog later, bij zijn portret van moeder en kind in een vluchtelingenkamp (1953), een Toorop.

Via contacten met Cobra-kunstenaars worden zijn beelden abstracter en legt hij verweerde palen aan de kust vast als waren het Afrikaanse primitieven. Want ook de dingen, leerde Rilke, hebben een ziel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden